टाईप २ मधुमेह : वाढलेली रक्तशर्करा शरीराला कशी हानी पोहोचवते.?

भारतामध्ये अंदाजे 13.6 कोटी लोक प्रीडायबेटीसच्या अवस्थेत होते. म्हणजेच या व्यक्तींची रक्तशर्करा सामान्यपेक्षा जास्त असते, परंतु ती अद्याप मधुमेहाच्या निदानाच्या पातळीपर्यंत पोहोचलेली नाही.

भारतासाठी उपलब्ध असलेल्या ICMR-INDIAB राष्ट्रीय अभ्यासानुसार, 2021 च्या अंदाजात भारतात सुमारे 10.1 कोटी (101 दशलक्ष) लोक मधुमेहाने ग्रस्त होते. 20 वर्षे व त्यावरील लोकसंख्येमध्ये मधुमेहाचे एकूण प्रमाण सुमारे 11.4% आढळले.  आहार, वजन नियंत्रण आणि नियमित शारीरिक हालचाल यांद्वारे अनेक व्यक्तींमध्ये टाईप २ मधुमेहाचा धोका कमी करण्याची संधी असते.

मधुमेह हा केवळ रक्तातील साखरेचा आजार नाही. विशेषतः टाईप २ मधुमेहामध्ये रक्तातील ग्लुकोजचे प्रमाण दीर्घकाळ वाढलेले राहिल्यास त्याचा परिणाम शरीरातील रक्तवाहिन्या, नसा आणि विविध महत्त्वाच्या अवयवांवर होऊ शकतो. त्यामुळे मधुमेहाचे योग्य नियंत्रण करणे ही केवळ साखरेची पातळी कमी करण्याची प्रक्रिया नसून संपूर्ण शरीराचे संरक्षण करण्याची गरज आहे.

मधुमेह म्हणजे नेमके काय?

आपण जे अन्न खातो त्यातील कर्बोदके यांनी की कार्बोहाइड्रेट पचनानंतर ग्लुकोजमध्ये रूपांतरित होतात. हा ग्लुकोज शरीरातील पेशींना ऊर्जा देण्यासाठी आवश्यक असतो. रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये पोहोचविण्याचे महत्त्वाचे काम आणि दरवाजा उघडण्याचे काम  इन्सुलिन चे काम इन्सुलिन  स्वादुपिंडातून निर्माण होणारे हार्मोन आहे.

टाईप २ मधुमेहामध्ये प्रामुख्याने दोन समस्या निर्माण होतात—
शरीरातील पेशी इन्सुलिनला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत. याला इन्सुलिन प्रतिरोधकता (Insulin Resistance) म्हणतात.
कालांतराने स्वादुपिंड पुरेशा प्रमाणात इन्सुलिन तयार करण्यात कमी पडू शकते  परिणामी, रक्तातील ग्लुकोज पेशींमध्ये योग्य प्रमाणात न जाता रक्तातच वाढत राहतो. यालाच हायपरग्लायसेमिया किंवा वाढलेली रक्तशर्करा असे म्हणतात.

शरीरात नेमके काय घडते?

जेव्हा इन्सुलिनचे कार्य कमी प्रभावी होते, तेव्हा ग्लुकोज पेशींमध्ये प्रवेश करण्यास अडथळा निर्माण होतो. स्वादुपिंड अधिक इन्सुलिन तयार करण्याचा प्रयत्न करते. परंतु ही स्थिती दीर्घकाळ राहिल्यास स्वादुपिंडावरील ताण वाढू शकतो आणि इन्सुलिन निर्माण करणाऱ्या बीटा पेशींची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते.
रक्तात सातत्याने जास्त प्रमाणात साखर राहिल्यास ती हळूहळू रक्तवाहिन्यांच्या आतील आवरणावर परिणाम करू शकते, लहान रक्तवाहिन्यांचे नुकसान करू शकते, मज्जातंतूंवर परिणाम करू शकते, डोळे, मूत्रपिंड, हृदय आणि मेंदू यांसारख्या अवयवांच्या कार्यावर परिणाम करू शकते.
म्हणूनच मधुमेहाकडे केवळ एका रक्त तपासणीतील आकडा म्हणून पाहणे योग्य नाही.

टाईप २ मधुमेहाची प्रमुख जोखीम कारणे

टाईप २ मधुमेह कोणत्याही एका कारणामुळे होत नाही. अनेक घटक एकत्रितपणे त्याचा धोका वाढवू शकतात.

१. कौटुंबिक इतिहास

कुटुंबातील जवळच्या सदस्यांना मधुमेह असल्यास धोका वाढू शकतो.

२. जास्त वजन किंवा लठ्ठपणा

विशेषतः पोटाभोवती वाढलेली चरबी इन्सुलिन प्रतिरोधकतेशी संबंधित असू शकते.

३. शारीरिक हालचालींचा अभाव बैठी जीवनशैली

कमी व्यायाम आणि दीर्घकाळ निष्क्रिय राहणे हे जोखीम वाढवू शकते.

४. वाढते वय –

वय वाढत असताना मधुमेहाचा धोका काही व्यक्तींमध्ये वाढू शकतो.

५. गर्भावस्थेतील मधुमेहाचा इतिहास –

गर्भावस्थेदरम्यान मधुमेह झालेल्या महिलांमध्ये पुढील काळात टाईप २ मधुमेहाचा धोका वाढू शकतो.

६. PCOS आणि मेटाबॉलिक सिंड्रोम

काही चयापचयाशी संबंधित स्थितींमध्ये इन्सुलिन प्रतिरोधकता वाढलेली असू शकते.

मधुमेहाची संभाव्य लक्षणे

टाईप २ मधुमेहामध्ये सुरुवातीला अनेक व्यक्तींना कोणतीही स्पष्ट लक्षणे जाणवत नाहीत. काही लोकांमध्ये खालील लक्षणे दिसू शकतात—
वारंवार तहान लागणे
वारंवार लघवी होणे
सतत थकवा जाणवणे
दृष्टी धूसर होणे
वारंवार संसर्ग होणे
जखम उशिरा भरून येणे
मात्र, लक्षणे नसली तरी मधुमेह नसल्याचे गृहित धरू नये. नियमित तपासणी महत्त्वाची आहे.

मधुमेहाचे शरीरावर होणारे परिणाम

१. डोळ्यांवर परिणाम

दीर्घकाळ रक्तातील साखर नियंत्रणाबाहेर राहिल्यास डोळ्यांतील सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांवर परिणाम होऊ शकतो. यामुळे डायबेटिक रेटिनोपॅथीसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.

सुरुवातीला दृष्टी धूसर होणे, दृष्टीमध्ये बदल जाणवणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात. म्हणून मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमित नेत्रतपासणी करणे आवश्यक आहे.

२. मूत्रपिंडांवर परिणाम

आपले मूत्रपिंड रक्तातील अपायकारक पदार्थ फिल्टर करण्याचे महत्त्वाचे कार्य करतात. वाढलेली रक्तशर्करा दीर्घकाळ राहिल्यास मूत्रपिंडातील सूक्ष्म फिल्टरिंग यंत्रणेवर परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार मूत्र तपासणी, किडनी फंक्शन टेस्ट, रक्तदाब नियंत्रण याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.

३. हृदय आणि रक्तवाहिन्यांवर परिणाम

मधुमेहामुळे हृदयविकार आणि रक्तवाहिन्यांशी संबंधित समस्यांचा धोका वाढू शकतो. वाढलेली रक्तशर्करा, उच्च रक्तदाब, वाढलेले कोलेस्टेरॉल आणि लठ्ठपणा हे घटक एकत्र आल्यास हृदयाच्या आरोग्यावर अधिक परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे रक्तातील साखरेबरोबरच रक्तदाब आणि लिपिड प्रोफाइल नियंत्रित ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

४. मेंदू आणि स्ट्रोकचा धोका

रक्तवाहिन्यांवर दीर्घकालीन परिणाम झाल्यास मेंदूच्या रक्तपुरवठ्यावरही परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये स्ट्रोकसारख्या गंभीर समस्यांचा धोका वाढू शकतो. निरोगी जीवनशैली, नियमित तपासणी आणि डॉक्टरांनी दिलेल्या उपचारांचे पालन हे महत्त्वाचे संरक्षणात्मक उपाय आहेत.

५. मज्जातंतूंवर परिणाम

मधुमेहामुळे मज्जातंतूंचे नुकसान होऊ शकते. याला डायबेटिक न्युरोपॅथी असे म्हटले जाते.

काही व्यक्तींना—
हात-पायात मुंग्या येणे, जळजळ होणे, सुन्नपणा, टोचल्यासारखे वाटणे, संवेदना कमी होणे
अशी लक्षणे जाणवू शकतात.

६. पाय आणि जखमांची विशेष काळजी

पायातील संवेदना कमी झाल्यास छोटी जखम, कापणे किंवा इजा त्वरित लक्षात येत नाही. रक्तपुरवठ्यावर परिणाम झाल्यास जखम भरून येण्यास विलंब होऊ शकतो.

म्हणून मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी—
दररोज पायांची तपासणी करावी,
जखम, सूज किंवा त्वचेतील बदलांकडे दुर्लक्ष करू नये,
योग्य पादत्राणे वापरावीत,
जखम असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

मधुमेहाचे निदान कसे केले जाते?
डॉक्टर परिस्थितीनुसार विविध तपासण्या सुचवू शकतात. त्यामध्ये—
• फास्टिंग प्लाझ्मा ग्लुकोज
रिकाम्या पोटी रक्तातील साखरेची तपासणी.
• HbA1c
ही तपासणी मागील काही महिन्यांतील सरासरी रक्तशर्करेबद्दल माहिती देण्यास मदत करते.
• ओरल ग्लुकोज टॉलरन्स टेस्ट
शरीर ग्लुकोज कसे हाताळते याचे मूल्यांकन करण्यासाठी काही परिस्थितींमध्ये केली जाते.
• रँडम ब्लड ग्लुकोज

विशिष्ट परिस्थितीत किंवा लक्षणांसह रक्तातील साखरेचे प्रमाण तपासण्यासाठी वापरली जाऊ शकते. तपासणीचा निकाल स्वतःहून अर्थ लावण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.

मधुमेह नियंत्रणासाठी प्रभावी व्यवस्थापन

१. संतुलित आणि योग्य आहार

मधुमेहात “साखर पूर्णपणे बंद” एवढेच उत्तर नसते. आहार संतुलित आणि वैयक्तिक गरजेनुसार असावा.
आहारामध्ये शक्यतो—
भरपूर भाज्या, योग्य प्रमाणात प्रथिने, संपूर्ण धान्य, फायबरयुक्त पदार्थ, मर्यादित प्रमाणात प्रक्रिया केलेले आणि अतिगोड पदार्थ यांचा समावेश करण्यावर भर द्यावा.

२. नियमित शारीरिक हालचाल

नियमित चालणे, व्यायाम, योग किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार योग्य शारीरिक क्रिया इन्सुलिनची कार्यक्षमता सुधारण्यास मदत करू शकतात.
लहान सुरुवातही महत्त्वाची आहे. उदाहरणार्थ—
“दररोज थोडी हालचाल, पण सातत्याने” हा दृष्टिकोन दीर्घकालीन आरोग्यासाठी अधिक उपयुक्त ठरू शकतो.

३. वजन नियंत्रण

अतिरिक्त वजन कमी करणे किंवा निरोगी वजन राखणे हे अनेक व्यक्तींमध्ये रक्तशर्करा नियंत्रणासाठी उपयुक्त ठरू शकते. वजन कमी करण्यासाठी अचानक किंवा अवैज्ञानिक उपाय करण्याऐवजी आहारतज्ज्ञ आणि डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली नियोजन करणे योग्य आहे.

४. औषधे आणि इन्सुलिन

काही व्यक्तींना जीवनशैलीतील बदल पुरेसे ठरू शकतात, तर काहींना रक्तशर्करा नियंत्रणासाठी औषधे किंवा इन्सुलिनची आवश्यकता असू शकते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषधांचा डोस बदलणे किंवा औषधे बंद करणे धोकादायक ठरू शकते.

५. नियमित आरोग्य तपासणी

मधुमेहाच्या व्यवस्थापनात खालील बाबींची वेळोवेळी तपासणी महत्त्वाची असते—

रक्तातील साखर आणि HbA1c
रक्तदाब
कोलेस्टेरॉल
मूत्रपिंडांची कार्यक्षमता
डोळ्यांची तपासणी
पायांची आणि मज्जातंतूंची तपासणी
महत्त्वाचा संदेश
मधुमेह फक्त रक्तातील साखरेपुरता मर्यादित नाही; तो संपूर्ण शरीरातील रक्तवाहिन्या आणि मज्जासंस्थेवर परिणाम करू शकतो. म्हणून मधुमेहाचे व्यवस्थापन म्हणजे फक्त ग्लुकोमीटरवरील आकडा पाहणे नव्हे. योग्य आहार, नियमित व्यायाम, वजन नियंत्रण, डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे, तसेच डोळे, मूत्रपिंड, हृदय आणि पायांची नियमित तपासणी—या सर्वांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
“आज रक्तशर्करेवर नियंत्रण म्हणजे उद्याच्या अनेक गुंतागुंतींपासून संरक्षण.”
वेळेवर तपासणी करा, शरीरातील बदलांकडे दुर्लक्ष करू नका आणि वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार उपचार व जीवनशैलीतील बदल सातत्याने पाळा. निरोगी जीवनशैली ही मधुमेहाविरुद्धच्या लढ्यातील सर्वात प्रभावी आणि दीर्घकालीन साथीदार ठरू शकते.

टीप: हा लेख जनजागृतीसाठी आहे. वैयक्तिक निदान, आहार, औषधे किंवा उपचारांसाठी पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८

Author: इंजि. प्रदीप चौधरी

लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.