आयुष्य जगण्यासाठी आहे की केवळ जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यासाठी?
आयुष्य म्हणजे नेमके काय? या प्रश्नाचे उत्तर प्रत्येकासाठी वेगळे असू शकते. कुणासाठी ते संघर्ष आहे, कुणासाठी कर्तव्य, कुणासाठी यशाची धडपड, तर कुणासाठी सुख-दुःखांचा प्रवास. मात्र या सगळ्यांच्या पलीकडे एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे या सगळ्यात आपण स्वतःचे आयुष्य खऱ्या अर्थाने जगतोय का?
आनंद चित्रपटातील तो डायलॉग आठवतो राजेश खन्ना म्हणजेच आनंद म्हणतोय “जिंदगी बड़ी होनी चाहिए, लंबी नहीं बाबू मोशाय।” याचा अर्थ — आयुष्य किती वर्षे जगलो हे महत्त्वाचे नाही; त्या आयुष्यात आपण किती अर्थपूर्ण, आनंदी आणि समाधानकारक जीवन जगलो हे महत्त्वाचे आहे.
म्हणजेच, आयुष्याची लांबी नव्हे, तर त्याची समृद्धी आणि गुणवत्ता महत्त्वाची.
मानवी जीवनाकडे मागे वळून पाहिले तर त्यात अनेक स्थित्यंतरे दिसतात. बालपण संपते आणि शिक्षणाची धावपळ सुरू होते. शिक्षणानंतर चांगले करिअर घडविण्याची चिंता असते. नोकरी मिळाल्यानंतर स्थिर होण्याची धडपड सुरू होते. लग्न, संसार, घर, कर्ज, मुलांचे शिक्षण, त्यांचे करिअर आणि भविष्याची चिंता या सगळ्यांत वर्षे कशी निघून जातात, हे कळतही नाही.
एक जबाबदारी संपते आणि दुसरी समोर उभी राहते.
विद्यार्थीदशेत आपण स्वतःला सांगतो, “आत्ता अभ्यास करायचा, पुढे आयुष्याचा आनंद घेता येईल.” करिअर सुरू झाल्यावर म्हणतो, “आत्ता मेहनत करू, काही वर्षांनी स्थिर झाल्यावर निवांत जगू.” संसारात आल्यानंतर मुलांचे भविष्य महत्त्वाचे ठरते. त्यांच्या शिक्षणासाठी, करिअरसाठी आणि सुरक्षित भविष्यासाठी पालक स्वतःच्या अनेक इच्छा बाजूला ठेवतात.
हे करताना पालकत्वाची जबाबदारी नक्कीच महत्त्वाची आहे; परंतु प्रश्न एवढाच आहे की या सगळ्या प्रवासात स्वतःसाठी जगण्याचा क्षण आपण कधी राखून ठेवला?
नोकरीच्या काळात कामाला अंत नसतो. उद्दिष्टे, वेळेची मर्यादा, बदलती परिस्थिती, स्पर्धा आणि नोकरीतील अनिश्चितता यांचा सामना करताना माणूस सतत भविष्यासाठी धावत असतो. “थोडे दिवस अजून मेहनत करू, नंतर वेळ मिळेल,” असे म्हणत वर्तमान पुढे ढकलले जाते.
आणि एक दिवस निवृत्ती येते.
ज्या वेळेची आपण आयुष्यभर वाट पाहत असतो, तो वेळ अखेर हातात येतो. आता फिरता येईल, मित्रांना भेटता येईल, छंद जोपासता येतील, कुटुंबासाठी वेळ देता येईल, असे वाटते. मात्र तोपर्यंत अनेकदा शरीर पूर्वीसारखे साथ देत नाही. वर्षानुवर्षे दुर्लक्षित केलेले आरोग्य, वाढते वय, आजारपण, औषधोपचार आणि आर्थिक मर्यादा यामुळे इच्छित जीवनशैली जगणे कठीण होऊ शकते.
मग मनात प्रश्न निर्माण होतो—
“आयुष्यभर सगळ्यांसाठी जगलो; पण स्वतःसाठी कधी जगलो?”
हा प्रश्न केवळ निवृत्त व्यक्तीचा नाही. तो प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.
आयुष्य म्हणजे केवळ कमाई, घर, गाडी, पद, प्रतिष्ठा आणि जबाबदाऱ्या पूर्ण करणे नाही. या सगळ्यांची आवश्यकता आहे; परंतु त्यांच्यासोबत आरोग्य, नाती, आनंद, मानसिक समाधान, छंद, मैत्री आणि स्वतःसाठीचा वेळ यांनाही महत्त्व आहे.
स्वतःसाठी वेळ देणे म्हणजे स्वार्थी होणे नव्हे. उलट स्वतःचे शरीर आणि मन निरोगी ठेवणे हीदेखील कुटुंबाप्रती एक जबाबदारीच आहे. निरोगी शरीर, शांत मन आणि समाधानी जीवन असेल तरच आपण इतरांसाठी अधिक चांगल्या पद्धतीने जगू शकतो.
आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठी चूक कदाचित हीच असते की आपण ‘आज’ कायम ‘उद्या’वर सोपवतो.
मित्राला भेटायचे आहे—नंतर भेटू.
कुटुंबासोबत वेळ घालवायचा आहे—नंतर पाहू.
प्रवास करायचा आहे—निवृत्तीनंतर करू.
व्यायाम सुरू करायचा आहे—वेळ मिळाला की करू.
छंद जोपासायचा आहे—जबाबदाऱ्या कमी झाल्यावर करू.
पण जबाबदाऱ्या पूर्णपणे संपत नाहीत आणि वेळही कुणासाठी थांबत नाही. म्हणून आयुष्य जगण्यासाठी एखाद्या विशेष दिवसाची, निवृत्तीची किंवा मोठ्या आर्थिक सुरक्षिततेची वाट पाहण्याची गरज नाही. आपल्या जबाबदाऱ्या सांभाळतानाच आयुष्य अनुभवण्याची कला शिकणे आवश्यक आहे.
आव्हाने आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहेत. समस्या येतील, अडचणी येतील, कधी अपयश येईल, कधी अपेक्षाभंग होईल. मात्र समस्या सोडविताना जीवनातील आनंदाचे क्षण गमावले जाऊ नयेत, एवढी काळजी आपण घेतली पाहिजे. कारण पैसा पुन्हा कमावता येतो, संपत्ती पुन्हा निर्माण करता येते, काही संधी पुन्हा मिळू शकतात; पण निघून गेलेला वेळ परत मिळत नाही.
आपण आपल्या मुलांसाठी भविष्य निर्माण करतो; पण त्याच वेळी त्यांना वर्तमान जगण्याची शिकवणही दिली पाहिजे. यश मिळविण्याबरोबरच जीवनाचा आनंद घेणे, आरोग्य जपणे, नाती जपणे आणि मानसिक समाधान मिळविणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. शेवटी आयुष्य किती वर्षांचे होते यापेक्षा त्या वर्षांमध्ये आपण किती मनापासून जगलो, हे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
म्हणून आज प्रत्येकाने स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारावा—
“मी आयुष्य जगतोय की केवळ आयुष्याच्या जबाबदाऱ्या पूर्ण करतोय?”
या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे म्हणजेच कदाचित आयुष्य समजून घेण्याची सुरुवात.उद्याच्या प्रतीक्षेत आजचा दिवस हरवू देऊ नका. जबाबदाऱ्या पार पाडा, भविष्याची तयारी करा; पण वर्तमानही अनुभवा. कुटुंबासाठी जगा, समाजासाठी जगा, आपल्या कर्तव्यांसाठी जगा—पण थोडे स्वतःसाठीही जगा. कारण आयुष्य पुन्हा मिळत नाही.
गोष्ट आयुष्याची आहे…
ना जाने ना तू, ना जाने ना मैं!
आजचा क्षण हातात आहे.
तो केवळ ढकलू नका—तो मनापासून जगा.
लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६७४३८
Author: इंजि. प्रदीप चौधरी
लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.
