नाना गेले… पण आठवणींच्या पडद्यावर सदैव जिवंत राहतील…

नानांना भावपूर्ण श्रद्धांजली…!

आज एका वाहिनीवर नाना पाटेकर यांच्या निधनाची बातमी कानावर आली आणि काही क्षण मन अक्षरशः सुन्न झाले.
काय बोलावे? काय लिहावे? शब्दच सुचेनासे झाले.
भारतीय कलाक्षेत्रातील एका असामान्य कलाकाराचा प्रवास आज थांबला, ही वस्तुस्थिती स्वीकारणे कठीण आहे. नाना पाटेकर हे केवळ अभिनेते नव्हते; ते रंगभूमीचे कलाकार, लेखक, दिग्दर्शक, सामाजिक जाणिवेचा माणूस आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे संघर्षातून घडलेले एक संवेदनशील व्यक्तिमत्त्व होते.

मुरुडच्या मातीतून सुरू झालेला प्रवास
नानांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर. रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिराच्या परिसरातील मराठी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांचे बालपण मोठ्या सुखसोयींमध्ये गेले नाही. वडील गजानंद पाटेकर यांचा टेक्स्टाइल पेंटिंगचा व्यवसाय होता. आई घर सांभाळत होत्या. नानांना दोन भाऊ होते. मुरुडच्या ग्रामीण वातावरणात वाढताना त्यांना निसर्ग, गावातील माणसे, त्यांचे जगणे आणि लोककलेचा जवळून अनुभव मिळाला. शाळेत असतानाच नाटकांमध्ये काम करण्याची त्यांना आवड निर्माण झाली. वडिलांनाही नाटक आणि तमाशाची आवड होती आणि ते मुलाला नाटक पाहण्यासाठी घेऊन जात असत. एका गावातील नाटकात नानांनी काम केले तेव्हा वडील मुंबईहून ते पाहण्यासाठी आले होते—हा प्रसंग नानांनी स्वतः अनेकदा आठवला आहे. नंतर कुटुंब मुंबईत आले. पण नियतीने त्यांच्यासमोर वेगळेच आव्हान उभे केले.

वयाच्या तेराव्या वर्षी हातात आला पेंटिंगचा ब्रश
नानांच्या वडिलांचा व्यवसाय आर्थिक अडचणीत आला आणि कुटुंबाची परिस्थिती अचानक खालावली. नाना तेव्हा शाळेत होते. परिस्थिती इतकी बिकट झाली की वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी त्यांच्यावर कुटुंबाला हातभार लावण्याची जबाबदारी आली. शाळा दुपारी सुटायची आणि त्यानंतर ते चुनाभट्टीकडे जायचे. सुमारे आठ किलोमीटर चालत जाऊन ते चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवायचे. त्यासाठी त्यांना महिन्याला अवघे ३५ रुपये आणि दिवसातून एक वेळचे जेवण मिळायचे. कधी कधी रात्रीच्या वेळी रस्त्यांवरील झेब्रा क्रॉसिंग रंगवण्याचे कामही त्यांनी केले. हातात ब्रश होता, समोर रंग होता आणि डोळ्यांसमोर एकच ध्येय—घर चालवण्यासाठी काहीतरी कमावणे. आज आपण ज्या नाना पाटेकरांच्या संवादांवर टाळ्या वाजवतो, त्याच कलाकाराने आयुष्याच्या सुरुवातीला रस्त्यावर झेब्रा क्रॉसिंग रंगवून आपल्या कुटुंबासाठी दोन पैसे कमावले होते.
ही गोष्ट केवळ संघर्षाची नाही.
ही माणूस घडण्याची गोष्ट आहे.
नानांनी नंतर एका मुलाखतीत सांगितले होते की, त्या काळातील भूक, गरिबी, अपमान आणि संघर्षानेच त्यांना आयुष्य शिकवले. कदाचित म्हणूनच त्यांच्या अभिनयात नंतर दिसणाऱ्या वेदना या केवळ अभिनयाच्या नव्हत्या; त्या त्यांनी आयुष्यात अनुभवल्या होत्या.

शिक्षण आणि कलेची वाट
शाळेपासूनच नाटकाची आवड असलेल्या नानांनी पुढे कलाशिक्षण घेतले. त्यांनी जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमध्ये शिक्षण घेतले आणि कला क्षेत्रातील शिक्षण पूर्ण केले. कॉलेजच्या काळातही त्यांचे मन रंगभूमीपासून दूर गेले नाही. याच काळात त्यांची ओळख अनेक रंगकर्मींशी झाली. पुढे स्मिता पाटील यांच्याशी त्यांची मैत्री झाली आणि त्यांच्या माध्यमातून चित्रपटसृष्टीकडे जाण्याचा एक महत्त्वाचा मार्ग खुला झाला. पण नानांचा खरा पाया तयार झाला होता तो रंगभूमीवर. त्यांच्या अभिनयात नंतर जे वास्तव दिसले, ते या संघर्षातून आले होते. ग्रामीण जीवनाची माती मनात कायम राहिली.

नाना मोठे झाले, मुंबईत राहिले, चित्रपटसृष्टीत प्रचंड नाव कमावले; पण मुरुडच्या मातीशी असलेले नाते त्यांनी कधी सोडले नाही. ग्रामीण भागातील साधे जगणे, शेतकरी, कष्टकरी माणूस, त्याचे दुःख आणि त्याची प्रतिष्ठा याबद्दल त्यांच्या मनात कायम जिव्हाळा राहिला. म्हणूनच पुढे प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचल्यानंतरही त्यांनी शेतीशी नाते जोडले आणि शेतकरी व ग्रामीण समाजासाठी काम केले. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून ग्रामीण महाराष्ट्रातील अनेक प्रश्नांवर त्यांनी काम केले. कदाचित स्वतःच्या बालपणात भोगलेली कमतरता आणि संघर्ष त्यांना ग्रामीण माणसाच्या वेदनेशी अधिक जवळ घेऊन गेले.

अशोक सराफ — जिवाभावाच्या मैत्रीचा अध्याय
नाना आणि अशोक सराफ यांची मैत्री मराठी कलाक्षेत्रातील सुंदर आठवण आहे. ‘हमीदाबाईची कोठी’च्या दौऱ्यातील एक प्रसंग तर त्यांच्या मैत्रीची खरी परीक्षा घेणारा ठरला. प्रयोगादरम्यान प्रेक्षकांमध्ये मोठा गोंधळ झाला. परिस्थिती धोकादायक झाली. अशोक सराफ यांना सुरक्षित बाहेर काढण्यासाठी नाना पुढे झाले. दोघे कसाबसा बाहेर पडले आणि नानांनी स्वतः रिक्षा चालवत अशोक सराफ यांना सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवले. त्यानंतर इतर कलाकारांच्या सुरक्षेसाठीही ते धावले. आज अशोक सराफ त्यांना “माझा जिवाभावाचा मित्र” म्हणून आठवतात, तेव्हा त्या मैत्रीची खोली जाणवते.

ऋषी कपूर, अनिल कपूर आणि मित्रांची दुनिया
नानांचा मित्रपरिवार मोठा आणि विविधतेने भरलेला होता. दिवंगत ऋषी कपूर यांच्यासोबतच्या आठवणींमध्ये एक वेगळाच घरगुतीपणा दिसतो. ऋषी कपूर नानांच्या घरी आले असताना नानांनी त्यांच्यासाठी कीमा आणि रोटी बनवली होती. गप्पांच्या ओघात ऋषी कपूर यांनी नानांच्या अभिनयावर मिश्कील टिप्पणी करत त्यांच्या स्वयंपाकाचे कौतुक केले होते. नानांनी नंतर हा प्रसंग प्रेमाने आठवला. अनिल कपूर यांच्याशीही नानांचे जिव्हाळ्याचे संबंध होते.  मैत्री आणि परस्परांचा आदर टिकून राहिला. आणि मकरंद अनासपुरे यांच्या आयुष्यात तर नानांचे योगदान वेगळेच आहे. सुरुवातीच्या काळात नानांनी मकरंद यांच्या कलागुणांची दखल घेत त्यांना प्रोत्साहन दिले. पुढे दोघे सामाजिक कार्यातही एकत्र आले. नानांच्या मित्रांची ही यादी मोठी होती; पण त्या प्रत्येक नात्यामागे प्रसिद्धीपेक्षा माणूसपणाला महत्त्व देणारा नाना दिसतो.

संघर्षातून तयार झालेला ‘नटसम्राट’ केवळ पडद्यावरच नाही तर प्रत्यक्ष जीवन जगला. 
मुरुडच्या ग्रामीण वातावरणातले बालपण…
मुंबईत आलेले कुटुंब…
वडिलांच्या व्यवसायाचे झालेले नुकसान…
वयाच्या तेराव्या वर्षी कुटुंबासाठी केलेले काम…
३५ रुपयांची कमाई…
चित्रपटांची पोस्टर्स…
रात्री रंगवलेले झेब्रा क्रॉसिंग…
जे. जे. स्कूल ऑफ आर्टमधील शिक्षण…
रंगभूमीवरील संघर्ष…
आणि त्यानंतर चित्रपटसृष्टीतील प्रदीर्घ प्रवास…
या सगळ्या अनुभवांनी विश्वनाथ पाटेकरांना ‘नाना पाटेकर’ बनवले. म्हणूनच त्यांच्या अभिनयात केवळ संवाद नव्हता; जगण्याचा अनुभव होता.

आज पडदा काळवंडला आहे…
आज एका वाहिनीवर त्यांचे निधन झाल्याची बातमी पाहिली आणि मन भावूक झाले.
क्षणभर वाटले—
हा तोच नाना आहे का, ज्याचा आवाज पडद्यावर ऐकला की, अंगावर रोमांच उभे राहायचे? प्रहार मधील भूमिका असो की क्रांतिवीर मधील ज्याने आपल्याला हसवले, रडवले, विचार करायला भाग पाडले आणि असंख्य व्यक्तिरेखा आपल्या स्मरणात कायमच्या कोरल्या?

आज ते प्रत्यक्ष आपल्यात नाहीत.
पण त्यांच्या आयुष्याची कहाणी सांगते की मोठेपण जन्मतः मिळत नाही; ते संघर्षातून घडवावे लागते. रस्त्यावर रंगवलेल्या झेब्रा क्रॉसिंगपासून रुपेरी पडद्यावरील प्रकाशझोतात पोहोचलेला हा कलाकार आज आपल्या आठवणींच्या विश्वात कायमचा स्थानापन्न झाला आहे.

नाना गेले…
पण मुरुडची माती, मुंबईच्या रस्त्यांवरील त्यांचा संघर्ष, रंगभूमीवरील त्यांचा आवाज, मित्रांसाठी धावणारा तो माणूस आणि पडद्यावरचा तो असामान्य कलाकार—
हे सगळे आपल्या स्मरणात सदैव जिवंत राहील.
नानांना श्रद्धांजली वाहताना शब्द अपुरे पडतात.
फक्त एवढेच म्हणावेसे वाटते—
“नाना, तुम्ही पडद्यावरून निघून गेला आहात;
पण आमच्या मनातून कधीच जाणार नाही.”

भारतीय कलाक्षेत्रातील या असामान्य कलाकाराला भावपूर्ण श्रद्धांजली.! 

ॐ शांती….

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी, नागपूर 
हेल्थ अँड लाइफ कोच,
H24 FIT CLUB & NUTRI WORLD,
संपर्क – ८६६८४६६४३८

Author: इंजि. प्रदीप चौधरी

लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.