भारतीय इतिहासात अनेक राजे होऊन गेले, परंतु ‘छत्रपती’ होणे ही केवळ एक पदवी नव्हती, तर ती एक विचारसरणी होती. ६ जून १६७४ रोजी रायगडाच्या भव्य दरबारात जो राज्याभिषेक सोहळा पार पडला, तो केवळ एका व्यक्तीचा राज्यारोहण सोहळा नव्हता, तर तो शेकडो वर्षांच्या परकीय गुलामगिरीतून मुक्त झालेल्या एका स्वाभिमानी रयत स्वराज्याचा ‘घोषणानामा’ होता. हा दिवस म्हणजे भारतीय इतिहासातील एक असा मैलाचा दगड आहे, ज्याने महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारताच्या राजकारणाची आणि समाजकारणाची दिशा बदलली.
राज्याभिषेकाची पार्श्वभूमी : स्वराज्याची गरज
शिवरायांनी आपल्या तलवारीच्या जोरावर जे स्वराज्य निर्माण केले होते, त्याला तत्कालीन राजकीय चौकटीत ‘कायदेशीर मान्यता’ नव्हती. मुघल बादशाह, आदिलशहा किंवा कुतुबशहा यांच्या नजरेत शिवाजी राजे हे केवळ एक ‘बंडखोर’ होते. स्वराज्याचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी आणि प्रजेच्या मनात सुरक्षिततेची भावना निर्माण करण्यासाठी, शिवाजी महाराजांनी स्वतःला ‘छत्रपती’ म्हणून घोषित करणे अनिवार्य होते. हा राज्याभिषेक केवळ वैभवासाठी नव्हता, तर तो सार्वभौमत्वाचा एक राजकीय आणि धार्मिक विजय होता.
सज्ज झाला रायगड
राज्याभिषेकासाठी निवड झाली ती स्वराज्याची राजधानी ‘रायगड’ ची. रायगड म्हणजे स्वराज्याचा कणा. गडाची साफसफाई, सुशोभीकरण आणि देशविदेशातील मान्यवरांना, राजदूतांना दिलेली आमंत्रणे यामुळे गडावर चैतन्याचे वातावरण होते. संपूर्ण महाराष्ट्रातून आणि भारताच्या कानाकोपऱ्यातून या सोहळ्याला उपस्थित राहण्यासाठी लोक उत्सुक होते.
६ जून १६७४ : तो ऐतिहासिक सोहळा
ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशीचा तो दिवस. पहाटेपासूनच रायगड मंत्रघोषाने दुमदुमून गेला होता. शिवाजी महाराज सोन्याच्या सिंहासनावर आरूढ झाले. काशीचे विद्वान पंडित गागाभट्ट यांच्या हस्ते विधिवत राज्याभिषेक संपन्न झाला. महाराजांच्या मस्तकावर छत्र धरण्यात आले आणि साऱ्या रायगडावर ‘छत्रपती शिवाजी महाराज की जय!’ अशी गर्जना झाली. तोफखान्यातून तोफांचे गोळे डागले गेले आणि सह्याद्रीच्या कड्याकपाऱ्यांत स्वराज्याचा विजयघोष घुमू लागला.
या प्रसंगी महाराजांनी ‘क्षत्रिय कुलावतंस’ ही पदवी धारण केली. त्यांनी स्वतःची ‘राज्याभिषेक शक’ ही कालगणना सुरू केली आणि स्वतःची नाणी (राज्याभिषेक सुवर्णहोन) चलनात आणली. हे कृती स्वराज्याच्या पूर्ण स्वातंत्र्याचे प्रतीक होते.
राज्याभिषेकाचे महत्त्व आणि दूरगामी परिणाम
१. सार्वभौमत्वाची ओळख : या सोहळ्यामुळे स्वराज्याला एक ओळख मिळाली. आता स्वराज्य हे केवळ एक बंडखोर राज्य राहिले नसून ते एक अधिकृत, स्वतंत्र आणि सार्वभौम राष्ट्र बनले होते.
२. प्रजेचा आत्मविश्वास : रयतेच्या मनात, “आता आपले स्वतःचे राज्य आहे आणि आपण सुरक्षित आहोत” हा विश्वास निर्माण झाला.
३. राजकीय मान्यता : इंग्रज, पोर्तुगीज आणि डच व्यापाऱ्यांनी या राज्याभिषेकाची दखल घेतली. त्यांच्या नजरेत महाराजांचे वजन वाढले आणि त्यांना एका स्वतंत्र सार्वभौम राजाचा मान द्यावा लागला.
४. संस्कृती आणि परंपरेचा सन्मान : या सोहळ्याने भारतीय संस्कृती, शास्त्र आणि परंपरेला पुनरुज्जीवित केले. गागाभट्टांसारख्या विद्वानांना सोबत घेऊन त्यांनी आपल्या धर्माचे आणि तत्त्वांचे रक्षण केले.
महाराजांचे सुराज्य
राज्याभिषेकानंतर महाराजांनी ‘अष्टप्रधान मंडळा’ची अधिकृत स्थापना केली. प्रशासनात पारदर्शकता, प्रजेची काळजी आणि न्याय्य व्यवस्था निर्माण केली. ‘रयतेचे राज्य’ ही संकल्पना त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीत उतरवली. शेती, व्यापार, सैन्य आणि प्रशासन या सर्व आघाड्यांवर त्यांनी एक आदर्श व्यवस्था उभी केली. त्यांचे हे सुराज्य आजही आधुनिक लोकशाहीसाठी एक दीपस्तंभ आहे.
निष्कर्ष
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक सोहळा हा केवळ इतिहास नाही, तर ती एक निरंतर प्रेरणा आहे. ‘रयतेचे स्वराज्य’ हे केवळ भूमीचे स्वातंत्र्य नसून ती मनाची आणि विचारांची मुक्तता असते, हे महाराजांनी दाखवून दिले. आज जेव्हा आपण ६ जून हा ‘शिवराज्यभिषेक दिन’ म्हणून साजरा करतो, तेव्हा आपल्याला केवळ त्या सोहळ्याचे स्मरण करायचे नाही, तर त्यामागील ‘स्वराज्य’ आणि ‘स्वाभिमान’ या विचारांची ज्योत आपल्या मनात सतत तेवत ठेवायची आहे.
शिवाजी महाराज हे केवळ महाराष्ट्राचे नाहीत, तर संपूर्ण मानवजातीला अन्यायाविरुद्ध लढण्याची आणि स्वतःचे नशीब स्वतः घडवण्याची प्रेरणा देणारे एक महापुरुष आहेत. त्यांचा राज्याभिषेक हा सत्याचा, न्यायाचा आणि मानवी अस्मितेचा विजय होता.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या या महान वारशाचा गौरव करूया आणि त्यांचे विचार आपल्या कृतीतून जगूया.
जय भवानी, जय शिवाजी!
📝 संपादकीय
Author: विवेक गंगाधरराव राऊत
Cheif Editor, Rayat Rakshak News, Maharashtra.
