गणपती बाप्पा म्हटलं की महाराष्ट्राच्या मनात एक वेगळीच भावना जागी होते. घराघरात होणारी तयारी, सार्वजनिक मंडळांची लगबग, सजावट, आरती, प्रसाद, देखावे आणि विसर्जन मिरवणुका.. गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला दिलेलं स्वरूप हे समाजाला एकत्र आणणारं होतं. लोकांनी एकत्र यावं, सामाजिक विचारांची देवाणघेवाण व्हावी आणि सार्वजनिक जीवनात सहभाग वाढावा, हा त्यामागचा मोठा उद्देश होता. मात्र काळ बदलला आणि उत्सवाचं स्वरूपही बदललं. आजच्या गणेशोत्सवाकडे पाहताना एक प्रश्न मात्र मनात येतो, आपल्या उत्सवात भक्तीपेक्षा डीजेचा आवाज मोठा झाला आहे का?
उत्सवात आनंद असणं स्वाभाविक आहे. संगीत असणंही चुकीचं नाही. मिरवणुकीत उत्साह असतो, तरुणाईचा सहभाग असतो आणि प्रत्येक मंडळ आपापल्या पद्धतीने गणरायाचं स्वागत करत असतं. प्रश्न उत्सवाचा नाही. प्रश्न आनंदाचाही नाही. प्रश्न आहे तो अतिरेकाचा. जेव्हा संगीत इतक्या मोठ्या आवाजात वाजतं की आसपासच्या लोकांना घरात बसणं कठीण होतं, तेव्हा आपण थोडा विचार करायला हवा. श्रद्धा आणि उत्साह व्यक्त करण्यासाठी आवाजाची मर्यादा ओलांडणं आवश्यक आहे का? गणेशोत्सवाच्या काळात अनेक भागांत दिवस रात्र मोठ्या आवाजात डीजे वाजताना दिसतात. काही ठिकाणी मिरवणुकीत संगीताचा आवाज इतका प्रचंड असतो की काही मिनिटं तिथे उभं राहणंसुद्धा अवघड होतं. ध्वनीचा हा अतिरेक केवळ कानाला त्रास देतो असं नाही तर त्याचा परिणाम लहान मुलांवर, वृद्धांवर, विद्यार्थ्यांवर आणि रुग्णांवरही होतो. एखाद्या घरात आजारी व्यक्ती असेल, एखादा विद्यार्थी परीक्षेची तयारी करत असेल किंवा लहान मूल झोपण्याचा प्रयत्न करत असेल, तर त्याच्यासाठी उत्सवाचा हा आवाज आनंदाचा विषय राहत नाही. उत्सव सार्वजनिक असेल, तर त्याचा आनंदही सर्वांसाठी असायला हवा. आज एक वेगळी मानसिकता तयार होताना दिसते. कोणत्या मंडळाचा डीजे मोठा, कोणत्या मिरवणुकीत जास्त लोक, कोणाच्या स्पीकर्सची क्षमता अधिक आणि कोणाचा कार्यक्रम सर्वाधिक चर्चेत आहे याची स्पर्धा सुरू झाली आहे. उत्सव हा श्रद्धेचा आणि समाजाला जोडण्याचा विषय असताना त्यात प्रदर्शनाची स्पर्धा वाढते आहे का, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आता आहे. गणपती बाप्पाची मूर्ती, आरती आणि भक्तीपेक्षा डीजेचा आवाज लोकांच्या लक्षात राहू लागला, तर उत्सवाच्या मूळ भावनेचा विचार करावा लागेल.
गणेशोत्सवाची एक सुंदर परंपरा म्हणजे सामूहिकता. वेगवेगळ्या वयोगटातील लोक एकत्र येतात. मंडळांमध्ये सामाजिक उपक्रम होतात. रक्तदान शिबिरं, आरोग्य तपासणी, सांस्कृतिक कार्यक्रम, विद्यार्थ्यांसाठी स्पर्धा आणि समाजोपयोगी उपक्रम आयोजित केले जातात. अनेक मंडळं आजही ही परंपरा जपतात. पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवाचा संदेश देतात. सामाजिक विषयांवर देखावे करतात. मात्र दुर्दैवाने काही ठिकाणी या सर्व गोष्टींपेक्षा डीजे आणि मिरवणुकीतील गोंगाट अधिक महत्त्वाचा ठरताना दिसतो.
याचा अर्थ आधुनिक संगीत किंवा तरुणाईच्या उत्साहाला विरोध करायचा असा अजिबात नाही. प्रत्येक पिढी उत्सवाला आपली पद्धत देते. बदल होणारच. पण प्रत्येक बदल स्वीकारताना त्याचा परिणामही पाहावा लागतो. पारंपरिक ढोलताशा, लेझीम आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम यांमध्येही प्रचंड ऊर्जा असते. त्यात सहभाग असतो, कला असते आणि परंपरेशी नातंही असतं. डीजेचा वापर पूर्णपणे बंद करण्याचा प्रश्न नाही. पण त्याला मर्यादा असावी का, हा प्रश्न नक्कीच विचारता येतो. विशेष म्हणजे ध्वनीप्रदूषणाचा प्रश्न केवळ गणेशोत्सवापुरता नाही. अनेक धार्मिक, सामाजिक आणि राजकीय कार्यक्रमांमध्ये मोठ्या आवाजाचा वापर वाढताना दिसतो. त्यामुळे एका उत्सवाला लक्ष्य करणं योग्य नाही. प्रश्न व्यापक आहे. आपण सार्वजनिक आनंद व्यक्त करण्यासाठी इतरांच्या शांततेचा विचार करतो का? सार्वजनिक जागा या सर्वांच्या असतात. त्यामुळे सार्वजनिक उत्सव साजरा करताना इतर नागरिकांच्या अधिकारांचाही विचार करावा लागतो.
कायदे आणि नियम आहेत. ध्वनीप्रदूषणासंबंधी मर्यादा निश्चित करण्यात आल्या आहेत. पण प्रत्येक प्रश्नाचा उपाय केवळ पोलीस किंवा प्रशासन असू शकत नाही. प्रशासनाने कारवाई करावी, नियम पाळले जावेत हे आवश्यक आहेच. पण समाजाने स्वतःहून काही मर्यादा स्वीकारणं अधिक महत्त्वाचं आहे. कारण श्रद्धेला कायद्याच्या भीतीने मर्यादा घालण्यापेक्षा, सामाजिक जाणीवेतून मर्यादा असणं अधिक सुंदर आहे.
गणपती बाप्पा हा बुद्धी आणि विवेकाचा देव मानला जातो. त्यामुळे गणेशोत्सव साजरा करताना विवेकाचा विचार होणं स्वाभाविक आहे. भक्ती ही आवाजाच्या डेसिबलमध्ये मोजता येत नाही. श्रद्धा किती मोठ्या स्पीकरवर व्यक्त झाली, यावर तिची ताकद ठरत नाही. एखादी शांत आरती, एकत्र म्हटलेला गणपती स्तोत्राचा आवाज किंवा समाजासाठी केलेला एखादा चांगला उपक्रम यातही गणेशोत्सवाची खरी ऊर्जा असू शकते. आज गरज आहे ती उत्सवाचा आनंद कमी करण्याची नाही, तर त्याला अधिक अर्थपूर्ण बनवण्याची. मंडळांनी सामाजिक उपक्रमांना प्राधान्य द्यावं, पर्यावरणाची काळजी घ्यावी, तरुणांना सांस्कृतिक कार्यक्रमांची संधी द्यावी आणि सार्वजनिक उत्सवात आसपासच्या नागरिकांचा विचार करावा. तरुणांनीही उत्सवाचा अर्थ केवळ डीजे आणि मिरवणुकीपुरता मर्यादित ठेवू नये. कारण उत्सवाचा उत्साह एका दिवसासाठी असतो, पण त्यातून निर्माण होणारी सामाजिक संस्कृती दीर्घकाळ टिकते.
गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राचा अभिमान आहे आणि तो तसाच राहायला हवा. पण अभिमान जपण्यासाठी त्यावर प्रश्न विचारण्याचीही तयारी असावी लागते. डीजे बंद करा की सुरू ठेवा, हा मुद्दा मुख्य नाही. मुख्य मुद्दा इतकाच आहे की आपण उत्सव साजरा करतो आहोत की आवाजाची स्पर्धा?
गणरायाच्या आगमनात आनंद हवा, उत्साह हवा, संगीतही हवं. पण त्यासोबत संवेदनशीलताही हवी. कारण खरी भक्ती ही इतरांना त्रास देऊन व्यक्त होत नाही. गणपती बाप्पाच्या नावाचा जयघोष मोठा असावा, पण त्यासाठी माणसांची शांतता हरवण्याची गरज नसावी. शेवटी प्रश्न डीजेचा नाहीय. प्रश्न आपल्या उत्सवाच्या दिशेचा आहे. भक्ती मोठी राहणार की गोंगाट? हा निर्णय आपल्यालाच घ्यायचा आहे.
Author: तेजस्वी बारब्दे पाटील
लेखिका अमरावती येथील रहिवासी असून सामाजिक व राजकीय कार्यकर्त्या तथा विश्लेषक आहेत. एक स्तंभलेखक म्हणून त्यांनी स्वतः ची नवीन ओडख निर्माण केली आहे.
