आनंदाचे डोही आनंद तरंग : संत तुकारामांचा परमानंद आणि विवेकाचा शोध

 

“आनंदाचे डोही आनंद तरंग ।
आनंदचि अंग आनंदाचें ॥”

मराठी संतसाहित्यातील काही ओळी अशा आहेत की त्या केवळ वाचल्या जात नाहीत, तर अनुभवल्या जातात. संत तुकाराम महाराजांची ही ओवी त्यापैकीच एक.

पहिल्या दृष्टीक्षेपात ही ओवी ईश्वरभक्तीतून प्राप्त झालेल्या परमानंदाची वाटते. भक्ताच्या अंतःकरणात ईश्वरप्रेमाचा असा महासागर निर्माण होतो की, त्या आनंदाच्या डोहात आनंदाच्याच लाटा उसळतात आणि संपूर्ण अस्तित्व आनंदमय बनून जाते.

पण एकविसाव्या शतकातील विज्ञान, मानसशास्त्र, तर्क आणि विवेक यांच्या प्रकाशात ही ओवी पुन्हा वाचली, तर तिच्यात आणखी एक अर्थ खुलतो.

हा आनंद नेमका कुठे आहे?

आकाशात?
मंदिरात?
देवामध्ये?
की माणसाच्या स्वतःच्या अंतर्मनात?

कदाचित या प्रश्नाचे उत्तर प्रत्येकाच्या अनुभवाप्रमाणे वेगळे असेल. पण प्रश्न विचारणे हाच विवेकाचा पहिला टप्पा आहे.

आनंदाचा डोह : माणसाच्या मनाचे रूपक

तुकाराम महाराजांनी “आनंदाचा सागर” असे न म्हणता “आनंदाचे डोही” असे म्हटले आहे.

डोह म्हणजे खोल, शांत आणि अंतर्मुख पाण्याचा साठा.

वरवर पाहता पाणी स्थिर असते; पण त्याच्या अंतरंगात एक गूढ खोली असते.

मानवी मनही असेच आहे.

बाहेरच्या जगात संघर्ष आहेत. स्पर्धा आहे. अपयश आहे. अपेक्षाभंग आहे. दुःख आहे. मृत्यू आहे. अन्याय आहे.

पण या सर्व वास्तवाच्या मध्यभागीही माणूस अंतर्मनात शांतता आणि समाधान शोधू शकतो.

म्हणूनच “आनंदाचे डोही” म्हणजे दुःख नसलेले जीवन नव्हे; तर दुःखाच्या अस्तित्वाची जाणीव असूनही जीवनाला स्वीकारण्याची मानसिक क्षमता.

हा विचार अत्यंत आधुनिक वाटतो.

कारण खरा आनंद म्हणजे समस्यांपासून पळून जाणे नव्हे.

खरा आनंद म्हणजे वास्तवाच्या डोळ्यात डोळे घालून पाहूनही जीवनावर प्रेम करणे.

आनंदाचे तरंग : भावना, विचार आणि चेतनेचा प्रवाह

डोह स्थिर असतो, पण त्यावर तरंग उठतात.

माणसाचे जीवनही तसेच आहे.

एक क्षण आनंदाचा, दुसरा दुःखाचा.

एक दिवस यशाचा, दुसरा अपयशाचा.

कधी आशा, कधी निराशा.

कधी प्रेम, कधी विरह.

मनात सतत विचारांच्या आणि भावनांच्या लाटा निर्माण होत असतात.

पण तुकाराम म्हणतात—

“आनंद तरंग.”

याचा अर्थ असा घेता येईल की, जेव्हा माणूस स्वतःशी आणि जीवनाशी सुसंगत होतो, तेव्हा त्याच्या भावविश्वाचा केंद्रबिंदू बदलतो.

समस्या संपत नाहीत.

पण समस्यांकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते.

आणि अनेकदा—

परिस्थिती बदलण्यापेक्षा परिस्थितीकडे पाहण्याची दृष्टी बदलणे अधिक परिवर्तनकारी ठरते.

भक्तीचा अनुभव की मानवी मेंदूची अवस्था?

येथे विवेकवादी प्रश्न उपस्थित होतो.

भक्त म्हणतो

“हा आनंद ईश्वराच्या सान्निध्यातून मिळतो.”

मानसशास्त्र म्हणू शकते—

“ही मानवी मनाची गहन समाधानाची अवस्था आहे.”

न्यूरोसायन्स म्हणू शकते—

“आनंदाच्या अनुभूतीमागे मेंदूमधील विविध जैविक आणि भावनिक प्रक्रिया कार्यरत असतात.”

मग यापैकी सत्य कोणते?

कदाचित प्रत्येकजण एकाच अनुभवाचे वेगवेगळ्या भाषेत वर्णन करीत असेल.

जेव्हा एखादा भक्त नामस्मरणात तल्लीन होतो, तेव्हा त्याला परमानंदाचा अनुभव येतो.

एखाद्या शास्त्रज्ञाला नवीन शोध लागल्यावर तसाच आनंद मिळतो.

कलाकाराला आपल्या निर्मितीमध्ये तो अनुभव मिळतो.

आईला आपल्या बाळाकडे पाहताना तो अनुभव येतो.

एखाद्या सामाजिक कार्यकर्त्याला दुसऱ्याच्या जीवनात बदल घडवून आणताना समाधान मिळते.

म्हणून आनंदाचा अनुभव हा एक असू शकतो; पण त्याचे अर्थ आणि मार्ग अनेक असू शकतात.

विवेक म्हणजे श्रद्धेचा शत्रू नव्हे

आपल्या समाजात अनेकदा असा गैरसमज केला जातो की, श्रद्धा असेल तर प्रश्न विचारायचे नाहीत; आणि प्रश्न विचारले तर श्रद्धा नष्ट होते.

पण ही मांडणी चुकीची आहे.

खरी श्रद्धा प्रश्नांना घाबरत नाही.

आणि खरा विवेक अनुभवाला नाकारत नाही.

विवेकाचा विरोध श्रद्धेला नाही.

विवेकाचा विरोध आहे—

अंधश्रद्धेला.

जेथे पुराव्याशिवाय कोणतीही गोष्ट अंतिम सत्य म्हणून स्वीकारली जाते, तेथे प्रश्न विचारणे आवश्यक ठरते.

जेथे भीतीच्या आधारावर श्रद्धा निर्माण केली जाते, तेथे विवेक आवश्यक ठरतो.

जेथे देवाच्या नावावर माणसामाणसात भेदभाव केला जातो, तेथे तुकारामांचे संतत्व आणि आधुनिक विवेकवाद दोघेही प्रश्न उपस्थित करतात.

कारण माणसाला माणूस म्हणून स्वीकारणे, हीच सर्वात मोठी आध्यात्मिकता असू शकते.

तुकारामांचा परमानंद आणि सामाजिक विद्रोह

तुकाराम महाराजांचे संतत्व केवळ वैयक्तिक मोक्षापुरते मर्यादित नव्हते.

त्यांच्या अभंगांमध्ये जीवन आहे.

समाज आहे.

ढोंगीपणावर प्रहार आहे.

अहंकारावर टीका आहे.

मानवी दुर्बलतेचे निरीक्षण आहे.

म्हणून त्यांचा आनंद हा निष्क्रिय समाधीचा आनंद नव्हता.

तो जीवनाच्या अनुभवातून आलेला आनंद होता.

जगण्यातील संघर्ष, वेदना आणि अस्थिरता अनुभवूनही जीवनात अर्थ शोधण्याचा तो प्रयत्न होता.

आजच्या भाषेत सांगायचे तर—

तुकारामांचा आनंद हा वास्तवापासून पलायन नाही; तो वास्तवाला सामोरे जाण्याची अंतःशक्ती आहे.

“आनंदचि अंग आनंदाचें” : व्यक्तिमत्त्वाचे परिवर्तन

या ओळीचा सर्वांत सुंदर अर्थ असा आहे की, आनंद हा आता एखादा क्षणिक अनुभव राहिलेला नाही.

तो माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग झाला आहे.

सामान्यतः आपण आनंदाचा शोध बाहेर घेतो.

मोठे घर.

मोठी गाडी.

जास्त पैसा.

प्रतिष्ठा.

पद.

लोकांची प्रशंसा.

पण हे सर्व मिळाल्यानंतरही मनुष्य अस्वस्थ राहू शकतो.

कारण बाह्य सुख आणि अंतर्मनातील आनंद यामध्ये फरक आहे.

सुख अनेकदा परिस्थितीवर अवलंबून असते; पण समाधान ही मनाची क्षमता असते.

जेव्हा माणसाच्या विचारात करुणा येते, वर्तनात नम्रता येते, संबंधांमध्ये जिव्हाळा येतो आणि स्वतःच्या यशाबरोबर दुसऱ्याच्या आनंदाचाही विचार निर्माण होतो—तेव्हा त्याचे “अंग” आनंदमय होऊ लागते.

म्हणजेच—

आनंद ही वस्तू नाही; तो व्यक्तिमत्त्वाचा विकास आहे.

पण उपाशी माणसाला ‘परमानंद’ पुरेसा आहे का?

येथे विज्ञाननिष्ठ आणि सामाजिक प्रश्न विचारणे आवश्यक आहे.

एखादा माणूस उपाशी आहे.

शेतकरी संकटात आहे.

कामगार अन्याय सहन करीत आहे.

विद्यार्थ्याला शिक्षणाची संधी नाही.

रुग्णाला उपचार उपलब्ध नाहीत.

स्त्रीला समानतेचा अधिकार मिळत नाही.

अशा वेळी केवळ “आनंदात राहा” किंवा “देवावर विश्वास ठेवा” असे सांगणे पुरेसे आहे का?

नाही.

कारण आध्यात्मिक शब्द दुःखाला अर्थ देऊ शकतात; पण सामाजिक प्रश्न सोडविण्यासाठी कृती आवश्यक असते.

भुकेला अन्न हवे.

रुग्णाला उपचार हवा.

विद्यार्थ्याला शिक्षण हवे.

अन्यायग्रस्ताला न्याय हवा.

म्हणूनच तुकारामांच्या आनंदाचा आधुनिक अर्थ केवळ व्यक्तिगत मोक्षात शोधता येणार नाही.

तो आनंद समाजातील दुःख कमी करण्याच्या प्रयत्नातही दिसला पाहिजे.

दुसऱ्याच्या डोळ्यातील अश्रू पाहूनही जर आपला आनंद अबाधित राहत असेल, तर त्या आनंदाची नैतिक परीक्षा करावी लागेल.

आजच्या काळातील सर्वांत मोठे दुःख : सर्व काही असूनही असमाधान

आज माणसाकडे माहिती आहे, पण शहाणपण कमी पडते.

संपर्काची साधने आहेत, पण संवाद कमी आहे.

हजारो मित्र आहेत, पण अनेकजण एकटे आहेत.

सुविधा वाढल्या आहेत, पण मनःशांती कमी झाली आहे.

आपण सतत काहीतरी मिळविण्याच्या धावपळीत आहोत.

आणि ही धावपळ इतकी मोठी झाली आहे की, आपण स्वतःला विचारायलाही विसरलो आहोत—

“मला नेमके काय हवे आहे?”

तुकारामांचा अभंग या प्रश्नासमोर आपल्याला थांबवतो.

तो सांगतो—

आनंद हा कदाचित बाहेर मिळणारी वस्तू नाही.

तो आपल्या अनुभवातून, नात्यांतून, विचारांतून आणि जीवनाला दिलेल्या अर्थामधून आकार घेतो.

श्रद्धा असू द्या, पण विवेक जागा ठेवा

तुकारामांच्या अभंगाकडे दोन टोकांच्या भूमिकेतून पाहण्याची गरज नाही.

एक टोक म्हणते—

“हे सर्व दैवी आहे; प्रश्न विचारू नका.”

दुसरे टोक म्हणते—

“जे विज्ञानाने सिद्ध होत नाही ते सर्व निरर्थक आहे.”

दोन्ही टोकांमध्ये मानवी अनुभवाची व्यापकता हरवण्याचा धोका असतो.

माणूस केवळ शरीर नाही.

केवळ बुद्धीही नाही.

तो भावना, विचार, अनुभव, स्मृती, नाती आणि स्वप्नांनी बनलेला आहे.

म्हणूनच जीवन समजून घेण्यासाठी विज्ञान आवश्यक आहे; पण मानवी अनुभव समजून घेण्यासाठी साहित्य, कला आणि तत्त्वज्ञानही आवश्यक आहे.

तुकारामांचा अभंग विज्ञानाचा ग्रंथ नाही.

तो प्रयोगशाळेतील सिद्धांत नाही.

तो मानवी अनुभवाचे काव्य आहे.

आणि काव्याचे मूल्य हे वैज्ञानिक सूत्राप्रमाणे मोजता येत नाही.

पण त्याच वेळी काव्याचा भावार्थ सांगताना अंधश्रद्धेला विज्ञानाचे स्वरूप देणेही योग्य नाही.

श्रद्धेला तिची जागा असू द्या; विज्ञानाला त्याची जागा असू द्या; आणि या दोघांमध्ये विवेकाचा दिवा सतत प्रज्वलित राहू द्या.

आनंदाचा खरा अर्थ : स्वतःपासून समाजापर्यंत

“आनंदाचे डोही आनंद तरंग” ही ओवी आजच्या काळात पुन्हा वाचण्याची गरज आहे.

कारण आज आपल्याला केवळ वैयक्तिक सुख नको आहे.

आपल्याला मानसिक शांतता हवी आहे.

सामाजिक न्याय हवा आहे.

वैज्ञानिक दृष्टिकोन हवा आहे.

मानवी समानता हवी आहे.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे—

दुसऱ्याच्या आनंदात स्वतःचा आनंद शोधण्याची संस्कृती हवी आहे.

कदाचित तुकारामांच्या परमानंदाचा आधुनिक अर्थ हाच असू शकतो—

स्वतः आनंदी व्हा, पण दुसऱ्याच्या दुःखाकडे डोळेझाक करून नव्हे.

श्रद्धा ठेवा, पण बुद्धी गहाण ठेवून नव्हे.

देव शोधा, पण माणूस विसरून नव्हे.

आणि जीवनावर प्रेम करा, पण वास्तवापासून पळून जाऊन नव्हे.

शेवटचा विचार

तुकाराम महाराजांचा आनंद हा केवळ स्वर्गाच्या आशेतील आनंद नाही.

तो माणसाच्या अंतर्मनात निर्माण होणाऱ्या त्या क्षणाचा उत्सव आहे, जेव्हा भीतीपेक्षा विश्वास मोठा होतो, द्वेषापेक्षा प्रेम मोठे होते आणि निराशेपेक्षा जीवनाविषयीची आस्था मोठी होते.

विज्ञान आपल्याला जग कसे चालते हे समजावते.

विवेक आपल्याला काय स्वीकारावे आणि काय तपासावे हे शिकवतो.

आणि तुकारामांसारखे कवी-संत आपल्याला विचारतात—

“हे सर्व समजून घेतल्यानंतरही, तुम्हाला जीवनात आनंद सापडला का?”

कदाचित म्हणूनच शतकानुशतके उलटून गेल्यानंतरही ही ओवी आपल्या मनात तरंग निर्माण करते—

आनंदाचे डोही आनंद तरंग ।
आनंदचि अंग आनंदाचें ॥

पण या ओळीचा आधुनिक अर्थ कदाचित असा—

«आनंद हा आंधळ्या श्रद्धेत नाही,
तो जागृत चेतनेत आहे.
आनंद हा वास्तवापासून पळण्यात नाही,
तर वास्तव समजूनही जीवनावर प्रेम करण्यात आहे.
आणि माणूस जेव्हा स्वतःच्या आनंदाबरोबर
दुसऱ्याच्या दुःखाचीही जाणीव ठेवतो,
तेव्हाच त्याच्या अंतःकरणात
खऱ्या अर्थाने आनंदाचे तरंग उठतात.

 

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८