कृष्णाला आपण ओळखले का ?

पूजा केली, उत्सव केले; पण कृष्णाचा विचार आपल्या जीवनात आणला का?

श्रीकृष्ण जन्माष्टमी आली की वातावरण भक्तिमय होते. कृष्णाचा पाळणा सजतो, चांदीच्या मूर्तीला अभिषेक होतो, मंदिरांमध्ये आरती होते, दहीहंडी फोडली जाते, गोपाळकाला साजरा होतो. वृंदावन, मथुरा आणि द्वारकेच्या दर्शनासाठी लाखो लोक जातात.

हे सर्व श्रद्धेचे आणि संस्कृतीचे सुंदर भाग आहेत. पण मनात एक प्रश्न मात्र वारंवार उभा राहतो खरेच, आपण श्रीकृष्णाची पूजा केली; पण आपण श्रीकृष्णाला खरोखर समजून घेतले का?

ज्या कृष्णाने कुरुक्षेत्रावर गोंधळलेल्या अर्जुनाला जीवनाचा अर्थ समजावून सांगितला, त्या भगवद्गीतेचा अर्थ आपण किती जणांनी समजून घेतला का ? आणि त्याहून महत्त्वाचे
गीतेत सांगितलेले आपल्या आचरणात किती उतरले?
हा प्रश्न श्रद्धेविरुद्ध नाही.
उलट, तो श्रद्धेला अधिक अर्थपूर्ण बनवणारा प्रश्न आहे.

कृष्ण म्हणजे केवळ बासरी वाजवणारा गोपाळ नव्हे!

कृष्ण म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर प्रथम येते—

बासरी, मोरपीस, राधा-कृष्ण, गोकुळ, गोपिका, लोणी, दहीहंडी, रासलीला आणि बालकृष्ण.

हे कृष्णाच्या जीवनातील एक सुंदर आणि भावनिक अंग आहे.

परंतु कृष्ण एवढाच नाही.

कृष्ण म्हणजे
बालकृष्ण → मित्र कृष्ण → मुत्सद्दी कृष्ण → रणनीतीकार कृष्ण → समाजनेता कृष्ण → शांतिदूत कृष्ण → मार्गदर्शक कृष्ण → अर्जुनाचा सारथी कृष्ण → आणि शेवटी भगवद्गीतेचा तत्त्वज्ञ कृष्ण.

कृष्णाने फक्त चमत्कार केले नाहीत; त्यांनी परिस्थिती समजून घेतली, निर्णय घेतले, योग्य व्यक्तीला योग्य वेळी योग्य मार्गदर्शन केले आणि धर्म-अधर्माच्या संघर्षात भूमिका घेतली.

म्हणून कृष्णाला समजून घेणे म्हणजे केवळ त्यांची कथा ऐकणे नव्हे.

कृष्णाला समजून घेणे म्हणजे त्यांच्या विचारपद्धतीला समजून घेणे.

कृष्ण किती वर्षे जगले?

पुराणपरंपरेनुसार श्रीकृष्णाचे आयुष्य १२५ वर्षांचे मानले जाते. मात्र कृष्णाच्या जीवनातील घटनांचा कालक्रम सांगताना विविध पुराणपरंपरा आणि वैष्णव परंपरांमध्ये काही फरक आढळतो. त्यामुळे मथुरा, वृंदावन आणि द्वारका येथे नेमकी किती वर्षे वास्तव्य केले, याबाबत एकच सर्वमान्य कालगणना सांगणे योग्य ठरणार नाही.

परंपरेतील एका प्रचलित कालक्रमानुसार

गोकुळ-वृंदावनचा काळ: जन्मापासून साधारण १०–११ वर्षांपर्यंत
मथुरेचा काळ: त्यानंतरचा महत्त्वाचा तरुणपणाचा कालखंड
द्वारकेचा काळ: त्यानंतरचा दीर्घ राजकीय, सामाजिक आणि कौटुंबिक जीवनाचा कालखंड
कुरुक्षेत्राच्या युद्धाच्या वेळी: कृष्ण प्रौढ अवस्थेत होते.
एकूण आयुष्य: परंपरेनुसार १२५ वर्षे.

काही परंपरागत कालक्रमांमध्ये कृष्ण सुमारे ११व्या वर्षी मथुरेला गेल्याचे आणि नंतर द्वारका स्थापनेचा कालखंड ३०व्या वर्षाच्या आसपास मानला जातो; पुढे त्यांच्या आयुष्याचा मोठा भाग द्वारकेत गेला असे वर्णन आढळते.

म्हणजेच कृष्णाचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व आपण केवळ गोकुळातील बाललीलेपुरते मर्यादित करू शकत नाही.

कृष्णाची खरी ओळख कुरुक्षेत्रावर होते

कुरुक्षेत्राच्या युद्धाच्या आधी अर्जुनाच्या हातातून गांडीव खाली पडले.
समोर स्वतःचे नातेवाईक, गुरु, बंधू, मित्र आणि परिचित योद्धे उभे होते.
अर्जुन म्हणतो—
“मी हे युद्ध का करावे?”
ही केवळ अर्जुनाची समस्या नव्हती.

आजही प्रत्येक माणसाच्या जीवनात असे कुरुक्षेत्र येते.

कधी कुटुंबात संघर्ष असतो.

कधी नोकरीत अन्याय असतो.

कधी व्यवसायात नैतिक निर्णय घ्यावा लागतो.

कधी जवळच्या व्यक्तीविरुद्ध सत्याची बाजू घ्यावी लागते.

कधी भीती निर्णय घेऊ देत नाही.

कधी भावनांमुळे विवेक हरवतो.

अर्जुनाचे कुरुक्षेत्र म्हणजे प्रत्येकाच्या जीवनातील मानसिक संघर्षाचे प्रतीक मानता येते.

आणि अशा वेळी कृष्ण काय करतात?

ते अर्जुनाला म्हणत नाहीत

“तू माझी पूजा कर.”

ते त्याला विचार करायला शिकवतात.

ते त्याला कर्तव्य, आत्मज्ञान, कर्म, संयम, समत्व, भक्ती आणि विवेक समजावून सांगतात.

यातूनच भगवद्गीता जन्माला येते.

भगवद्गीता महाभारतातील भीष्मपर्वाचा भाग असून तिच्यात १८ अध्याय आणि परंपरेनुसार ७०० श्लोक आहेत. ती मूलतः कृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील संवाद आहे.

गीता म्हणजे केवळ धार्मिक पोथी नाही

गीतेकडे केवळ पूजा करण्याची पोथी म्हणून पाहणे म्हणजे तिच्या व्यापक आशयाला मर्यादित करणे.

गीता विचारते

तू कोण आहेस?

तुझे कर्तव्य काय आहे?

योग्य आणि अयोग्य यात फरक कसा करशील?

यश मिळाले नाही तर काय करशील?

अपयश आले तर काय करशील?

लोभ, मोह, भीती, राग आणि अहंकारावर नियंत्रण कसे मिळवशील?

परिस्थिती आपल्या मनाप्रमाणे नसतानाही योग्य कर्म कसे करशील?

हे प्रश्न फक्त अर्जुनासाठी नव्हते.

हे प्रश्न आजच्या माणसासाठी आहेत.

म्हणून गीतेचे महत्त्व मंदिरात संपत नाही.

गीता कार्यालयातही आहे, घरातही आहे, व्यवसायातही आहे, प्रशासनातही आहे, राजकारणातही आहे आणि प्रत्येकाच्या मनात सुरू असलेल्या संघर्षातही आहे.

कृष्णाने अर्जुनासाठी युद्ध केले नाही; त्याला सक्षम केले

कृष्णाने स्वतः हातात शस्त्र घेतले नाही.

त्यांनी अर्जुनाचा सारथी होणे स्वीकारले.

ही गोष्ट अत्यंत महत्त्वाची आहे.

कृष्णाने अर्जुनाला तयार उत्तर दिले नाही.

त्यांनी त्याचा दृष्टिकोन बदलला.

अर्जुनाच्या मनातील गोंधळ दूर केला.

त्याला कर्तव्य समजावले.

त्याला आत्मविश्वास दिला.

आणि शेवटी निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य त्याच्याकडेच ठेवले.

गीतेच्या शेवटी कृष्ण अर्जुनाला सांगतात—

“विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु।”

म्हणजे

“या सर्व विचारांचा पूर्णपणे विचार करून तुला योग्य वाटेल तसे कर.”

ही किती विलक्षण गोष्ट आहे!

कृष्ण मार्गदर्शन करतात; गुलाम बनवत नाहीत.

कृष्ण विचार देतात; अंधानुकरण मागत नाहीत.

कृष्णाने दाखवून दिले—युद्ध केवळ शस्त्रांनी जिंकले जात नाही

महाभारतात कृष्णाची भूमिका केवळ धार्मिक नव्हती; ती रणनीतिक आणि नैतिक नेतृत्वाचीही होती.

कृष्णाला माहीत होते की प्रत्येक संघर्ष केवळ शक्तीने जिंकता येत नाही.

त्यासाठी लागते

माहिती + निरीक्षण + योग्य वेळ + रणनीती + मानसिक ताकद + योग्य निर्णय.

कृष्णाने पांडवांच्या बाजूने प्रत्यक्ष शस्त्र उचलले नाही; पण त्यांच्या मार्गदर्शनाने युद्धाची दिशा बदलली.

म्हणूनच कृष्णाचे एक मोठे आधुनिक व्यवस्थापनसूत्र आपण घेऊ शकतो—

«“शक्तीपेक्षा योग्य दिशा महत्त्वाची असते.”»

आजच्या भाषेत सांगायचे तर कृष्ण हे अर्जुनाचे Mentor, Strategic Advisor आणि Life Coach होते.

मग प्रश्न असा—आपण कृष्णाला एवढे मर्यादित का केले?

इथे एक गोष्ट स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.

आपल्या समाजाने जाणूनबुजून गीतेपासून लोकांना दूर ठेवले, असा ऐतिहासिक पुरावा नसताना तसा ठाम आरोप करणे योग्य नाही.

पण एक सामाजिक वास्तव नक्कीच आहे—

कृष्णाच्या कथा आणि उत्सव सर्वसामान्यांपर्यंत मोठ्या प्रमाणात पोहोचले; परंतु गीतेतील तत्त्वज्ञान सर्वांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडून समजावून सांगण्याचे काम तुलनेने कमी झाले.

कथा सांगणे सोपे आहे.

पाळणा सजवणे सोपे आहे.

दहीहंडी फोडणे सोपे आहे.

मिरवणूक काढणे सोपे आहे.

कृष्णाची मूर्ती पूजणे सोपे आहे.

पण

“कर्मण्येवाधिकारस्ते” माझ्या नोकरीत कसे लागू होईल?

“समत्वं योग उच्यते” माझ्या मानसिक तणावात कसे उपयोगी पडेल?

“काम, क्रोध, लोभ” माझ्या जीवनात कसे ओळखायचे?

“स्थितप्रज्ञ” म्हणजे आजच्या काळातील मानसिकदृष्ट्या स्थिर व्यक्ती कशी?

हे समजावून सांगणे कठीण आहे.

आणि म्हणूनच कदाचित आपण कृष्णाच्या लीलांवर अधिक बोललो; पण कृष्णाच्या तत्त्वज्ञानावर कमी चर्चा केली.

आजच्या समाजाला गीता का आवश्यक आहे?

आज माणसाकडे पूर्वीपेक्षा अधिक सुविधा आहेत.

मोबाइल आहे.

इंटरनेट आहे.

सोशल मीडिया आहे.

पैसा कमावण्याच्या संधी आहेत.

पण त्याच वेळी—

तणाव वाढला आहे.

चिंता वाढली आहे.

नैराश्य वाढले आहे.

कौटुंबिक संघर्ष वाढले आहेत.

तुलना वाढली आहे.

अपेक्षा वाढल्या आहेत.

यशाची व्याख्या पैशाशी जोडली गेली आहे.

आणि अपयश सहन करण्याची क्षमता कमी होत आहे.

अशा परिस्थितीत गीता पुन्हा वाचण्याची गरज आहे.

गीता भूतकाळासाठी नाही; वर्तमानासाठी आहे.

गीतेचे पाच संदेश आजच्या माणसाने समजून घ्यावेत

१. कर्म करा, पण परिणामाच्या चिंतेत अडकू नका

आपल्या हातात प्रयत्न आहेत.

परिणाम पूर्णपणे आपल्या हातात नसतो.

म्हणून परिणामाच्या भीतीने कर्म सोडू नये.

हे आळशीपणाचे समर्थन नाही.

उलट

पूर्ण प्रामाणिकपणे प्रयत्न करा आणि परिणाम स्वीकारण्याची मानसिक ताकद निर्माण करा.

२. मन जिंकले तर जग जिंकण्याची सुरुवात होते

आपला सर्वात मोठा शत्रू अनेक वेळा बाहेर नसतो.

तो आपल्या मनातील

राग,

भीती,

अहंकार,

लोभ,

मत्सर,

अति-आसक्ती

यांच्या रूपात असतो.

म्हणून कृष्णाचे युद्ध बाहेरच्या शत्रूशी जितके आहे, तितकेच ते मनाच्या अस्थिरतेशीही आहे.

३. योग्य निर्णयासाठी विवेक आवश्यक आहे

भावना महत्त्वाच्या आहेत.

पण निर्णय केवळ भावनेवर घेता येत नाही.

अर्जुन भावनेने कोसळला.

कृष्णाने त्याला विवेक दिला.

आजच्या जीवनातही—

भावना अनुभवा; पण निर्णय विवेकाने घ्या.

४. कर्तव्यापासून पळणे हा उपाय नाही

समस्या आली म्हणून जबाबदारी सोडून देणे सोपे आहे.

पण कृष्ण अर्जुनाला पळून जाण्याचा सल्ला देत नाहीत.

ते त्याला परिस्थिती समजून घेऊन आपले योग्य कर्तव्य करण्याची प्रेरणा देतात.

आज पालक, शिक्षक, अधिकारी, कर्मचारी, व्यावसायिक, समाजसेवक—सर्वांनी हा संदेश समजून घेण्याची गरज आहे.

५. समत्व म्हणजे भावनाशून्यता नव्हे

सुख आले म्हणून उन्मत्त होऊ नये.

दुःख आले म्हणून कोसळू नये.

यश आले म्हणून अहंकार वाढू नये.

अपयश आले म्हणून स्वतःला संपवू नये.

ही मानसिक स्थिरता म्हणजेच गीतेतील समत्वाची दिशा.

कृष्णाची पूजा करा; पण कृष्णाचा विचारही करा

कृष्ण जन्माष्टमीला पाळणा सजवा.

दहीहंडी साजरी करा.

गोपाळकाला करा.

मंदिरात जा.

वृंदावनला जा.

मथुरेला जा.

द्वारकेला जा.

ही आपली श्रद्धा आणि सांस्कृतिक परंपरा आहे.

पण त्याबरोबर एक काम आणखी करा—

भगवद्गीतेचा एक अध्याय वाचा.

एक श्लोक वाचा.

त्याचा अर्थ समजून घ्या.

आणि स्वतःला विचारा

“हा विचार माझ्या आजच्या जीवनात कुठे लागू होतो?”

फक्त श्लोक पाठ करण्यापेक्षा त्याचा अर्थ जगण्याचा प्रयत्न करा.

फक्त कृष्णाच्या मूर्तीसमोर हात जोडण्यापेक्षा—

कृष्णाने सांगितलेल्या सत्य, कर्तव्य, संयम आणि विवेकाच्या मार्गावर एक पाऊल टाका.

आज प्रत्येक घरात ‘गीता संवाद’ हवा

आपण मुलांना कृष्णाची कथा सांगतो.

पण त्यांना हेही विचारूया—

“अर्जुन का गोंधळला होता?”

“कृष्णाने त्याचा गोंधळ कसा दूर केला?”

“तुझ्या आयुष्यातील कुरुक्षेत्र कोणते?”

“तू संकटात असताना कोणता निर्णय घेशील?”

अशी चर्चा झाली तर गीता फक्त धार्मिक ग्रंथ राहणार नाही.

ती जीवनशिक्षण बनेल.

शाळांमध्ये गीतेतील नैतिक आणि तत्त्वज्ञानात्मक विचारांवर चर्चा होऊ शकते.

महाविद्यालयांमध्ये leadership आणि decision-makingच्या संदर्भात तिचा अभ्यास होऊ शकतो.

कुटुंबात मानसिक संतुलनाच्या संदर्भात तिचे विचार मांडता येतील.

व्यवसायात कर्म, नेतृत्व, निर्णय आणि नैतिकतेच्या संदर्भात तिचा अभ्यास करता येईल.

कृष्णाला खऱ्या अर्थाने ओळखायचे असेल तर…

कृष्णाला केवळ चांदीच्या मूर्तीत शोधू नका.

कृष्णाला केवळ दहीहंडीत शोधू नका.

कृष्णाला केवळ रासलीलेत शोधू नका.

कृष्णाला केवळ वृंदावनच्या मंदिरात शोधू नका.

कृष्णाला आपल्या निर्णयात शोधा.

आपल्या कर्तव्यात शोधा.

आपल्या विवेकात शोधा.

आपल्या संकटातील धैर्यात शोधा.

आपल्या मनावरच्या नियंत्रणात शोधा.

अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या सामर्थ्यात शोधा.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे—

आपल्या कर्मात शोधा.

शेवटी एक यक्षप्रश्न…

आज आपण हजारो रुपये खर्च करून देवदर्शन करतो.

मोठमोठे उत्सव करतो.

मंदिर सजवतो.

मूर्ती सजवतो.

दहीहंडी फोडतो.

कृष्णजन्म साजरा करतो.

पण

कृष्णाने अर्जुनाला दिलेली १८ अध्यायांची जीवनदृष्टी आपण किती जणांनी समजून घेतली?

गीतेतील विचार आपल्या रागात, लोभात, अहंकारात, निर्णयात, कर्तव्यात आणि संकटात उतरवला का?

हा प्रश्न दुसऱ्याला विचारण्यापूर्वी प्रत्येकाने स्वतःला विचारायला हवा.

कारण

कृष्णाला फक्त पूजणे म्हणजे श्रद्धा; कृष्णाला समजून घेणे म्हणजे ज्ञान; आणि कृष्णाचा विचार जगणे म्हणजे खऱ्या अर्थाने साधना.

आज गरज कृष्णाच्या नव्या मंदिराची नाही.

गरज आहे कृष्णाच्या विचारांचे नवे वाचन करण्याची.

आज गरज आणखी एका कृष्णकथेची नाही.

गरज आहे गीतेतील कृष्णाला सर्वसामान्यांच्या जीवनाशी जोडण्याची.

आज गरज फक्त “कृष्ण जन्मला” असे म्हणण्याची नाही.

गरज आहे—आपल्या मनातला अज्ञान, भीती, अहंकार आणि संभ्रम यांचा अंधार दूर करण्यासाठी कृष्णविचार जन्माला घालण्याची.

कारण

कृष्णाचा खरा जन्मोत्सव तेव्हाच होईल, जेव्हा कृष्णाची गीता आपल्या जीवनात जन्म घेईल.

॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

टीप : श्रीकृष्णाच्या जीवनकालाबाबत व मथुरा-वृंदावन-द्वारका वास्तव्याच्या अचूक वर्षांबाबत विविध पुराणपरंपरा व अभ्यासपरंपरांमध्ये मतभेद आहेत. त्यामुळे वरील कालक्रम “परंपरेतील प्रचलित मांडणी” म्हणून घ्यावा; निश्चित ऐतिहासिक कालगणना म्हणून नव्हे.

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८