बाप्पाचे आगमन : श्रद्धेपासून विवेकापर्यंत

गजानना श्री गणराया आधी वंदू तूज मोरया, मंगलमूर्ती श्री गणराया आधी वंदू तूज मोरया….

गणेश चतुर्थीचा उत्सव केवळ पूजा, आरती आणि मिरवणुकीपुरता न राहता बुद्धी, विवेक, आरोग्य, पर्यावरण आणि सामाजिक बांधिलकीचा उत्सव व्हायला हवा

आज गणेश चतुर्थी. घराघरांत लाडक्या गणरायाचे आगमन होत आहे. कुठे सजवलेले सुंदर मखर, कुठे फुलांची आरास, कुठे आरतीचा मंगल स्वर, तर कुठे सार्वजनिक मंडळांमध्ये मोठ्या उत्साहाची तयारी. वातावरणात भक्ती आणि उत्साह आहे.

गणपती म्हणजे केवळ एका मूर्तीची पूजा नव्हे. भारतीय सांस्कृतिक परंपरेत गणेश हा बुद्धी, ज्ञान, विवेक, शुभारंभ आणि विघ्नहर्तेपणाचे प्रतीक मानला जातो. म्हणूनच कोणत्याही शुभकार्याच्या प्रारंभी प्रथम गणेशाचे स्मरण करण्याची परंपरा रूढ झाली.

परंतु आज गणेश चतुर्थीच्या निमित्ताने एक प्रश्न स्वतःला विचारण्याची गरज आहे—

आपण गणेशाची पूजा करतोय; पण गणेशाचे गुण आपल्या जीवनात आणतोय का?

आपण गणेशाकडे विघ्न दूर करण्याची प्रार्थना करतो. पण आपल्या जीवनातील अज्ञान, आळस, अहंकार, व्यसन, अंधश्रद्धा, अस्वच्छता आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास ही विघ्ने दूर करण्यासाठी आपण काय करतो?

कदाचित याच प्रश्नातून गणेशोत्सवाचा खरा अर्थ समोर येतो.

‘वक्रतुंड महाकाय’—मंत्राचा अर्थ आणि संदेश

शुभकार्याच्या प्रारंभी म्हटला जाणारा प्रसिद्ध श्लोक—

“वक्रतुण्ड महाकाय
सूर्यकोटि समप्रभ ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव
सर्वकार्येषु सर्वदा ॥”

याचा साधा अर्थ असा—

हे वक्र सोंड असलेले, विशाल शरीराचे आणि कोटी सूर्यांप्रमाणे तेजस्वी गणराया, माझ्या सर्व कार्यांमध्ये नेहमी विघ्न येऊ देऊ नकोस.

हा श्लोक मूलतः प्रार्थना आहे. माणूस एखादे काम सुरू करण्यापूर्वी काही क्षण थांबतो, मन एकाग्र करतो आणि आपल्या कार्यासाठी शुभेच्छा मागतो.

याकडे मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनही पाहता येते. एखादा मंत्र शांतपणे आणि नियमित लयीत म्हणताना श्वासाची गती स्थिर होऊ शकते, मन एका विचारावर केंद्रित होऊ शकते आणि तणाव काही प्रमाणात कमी होण्यास मदत होऊ शकते. ध्यान, प्रार्थना आणि मंत्रोच्चार यांचा मानसिक शांततेशी संबंध असल्याचे विविध संशोधनांमध्ये अभ्यासले गेले आहे.

मात्र येथे एक महत्त्वाची सीमा समजून घेणे आवश्यक आहे.

मंत्र म्हणल्याने बाह्य जगातील सर्व अडथळे जादूने दूर होतात, असे विज्ञान सांगत नाही.

मंत्र आपल्याला मानसिक स्थैर्य, आशावाद आणि एकाग्रतेची भावना देऊ शकतो; पण त्यानंतर काम पूर्ण करण्यासाठी नियोजन, परिश्रम, ज्ञान, निर्णयक्षमता आणि कृती आवश्यक आहे.

म्हणून या मंत्राचा आधुनिक अर्थ असा घेता येईल—

“देवाकडे विघ्न दूर करण्याची प्रार्थना करा; पण विघ्नांशी सामना करण्याची जबाबदारी स्वतः घ्या.”

गणेशाच्या रूपामध्ये दडलेले जीवनशास्त्र

गणेशाच्या प्रतिमेतील अनेक गोष्टींचा प्रतीकात्मक अर्थ सांगितला जातो.

मोठे मस्तक—मोठा आणि व्यापक विचार करा.

मोठे कान—अधिक ऐका आणि कमी बोलण्याची शहाणपणाची वृत्ती ठेवा.

लहान डोळे—एकाग्रता ठेवा.

सोंड—परिस्थितीनुसार स्वतःला बदलण्याची क्षमता ठेवा.

मोठे पोट—जीवनातील चांगले-वाईट अनुभव पचविण्याची क्षमता ठेवा.

एक दात—अनावश्यक गोष्टी सोडून आवश्यक गोष्टी स्वीकारण्याची तयारी ठेवा.

उंदीर वाहन—लहान साधनालाही महत्त्व असते; कोणालाही कमी लेखू नका.

या गोष्टी धार्मिक प्रतिकांच्या स्वरूपात आहेत. त्यांचे वैज्ञानिक नियम म्हणून अर्थ लावणे योग्य नाही; परंतु त्यातून मिळणारे जीवनमूल्य निश्चितच महत्त्वाचे आहेत.

आजच्या तणावपूर्ण जीवनात माणसाला याच गोष्टींची गरज आहे—विचार, एकाग्रता, संयम, लवचिकता आणि विवेक.

गणेशाला प्रथम का मानले जाते?

‘गण’ म्हणजे समूह आणि ‘ईश’ म्हणजे अधिपती, असा एक पारंपरिक अर्थ सांगितला जातो. गणेशाला गणांचा अधिपती मानले जाते.

भारतीय धार्मिक परंपरेत गणेशाला विघ्नहर्ता मानले जाते. कोणतेही नवीन काम सुरू करताना प्रथम गणेशाचे स्मरण करण्यामागे एक मानसिक संदेशही पाहता येतो—नवीन कार्य सुरू करण्यापूर्वी मन स्थिर करा, उद्दिष्ट स्पष्ट करा आणि अडथळ्यांचा विचार करा.

आज आपण कोणतेही काम सुरू करताना “श्रीगणेशा” करतो, असे म्हणतो.

या शब्दप्रयोगातही सुंदर अर्थ आहे—

प्रत्येक नव्या कामाची सुरुवात सकारात्मक विचाराने करा.

गणेश चतुर्थी याच काळात का?

गणेश चतुर्थी भाद्रपद महिन्यात येते आणि साधारण ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये तिचा काळ असतो. भारतातील हा काळ पावसाळ्याशी संबंधित आहे.

पूर्वीचे भारतीय समाजजीवन मोठ्या प्रमाणात शेतीवर आधारित होते. त्यामुळे ऋतुचक्र, शेतीचे काम, पाऊस, निसर्ग आणि धार्मिक-सामाजिक उत्सव यांचे जीवनाशी जवळचे नाते होते.

मात्र गणेशोत्सवाची सुरुवात केवळ वैज्ञानिक कारणामुळे याच काळात झाली, असे निश्चितपणे म्हणणे योग्य नाही. त्यामागे धार्मिक पंचांग, सांस्कृतिक परंपरा, स्थानिक सामाजिक जीवन आणि ऋतुचक्र असे अनेक घटक असू शकतात.

मातीची गणेशमूर्ती तयार करणे आणि उत्सवानंतर तिचे विसर्जन करून पुन्हा मातीत विलीन होणे, ही संकल्पना निसर्गचक्राशी जोडलेली दिसते.

आजच्या पर्यावरणीय संकटाच्या काळात या परंपरेचा संदेश अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

निसर्गातून आलेली गोष्ट निसर्गातच परत जावी.

श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा

गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यातील फरक समजून घेणेही गरजेचे आहे.

श्रद्धा माणसाला आशा देते. संकटात धैर्य देते. चांगले काम करण्याची प्रेरणा देते. समाजाला एकत्र आणते.

अंधश्रद्धा मात्र प्रश्न विचारण्याची क्षमता कमी करते.

श्रद्धा म्हणते—देवावर विश्वास ठेवा आणि प्रयत्न करा.

अंधश्रद्धा म्हणते—प्रयत्नांची गरज नाही; अमुक विधी केल्याने सर्व काही आपोआप होईल.

गणेश हा बुद्धी आणि विवेकाचा देव मानला जातो. त्यामुळे गणेशभक्ती माणसाला विवेकापासून दूर नेणारी नसून विवेक जागृत करणारी असायला हवी.

आज एखाद्या आजारासाठी डॉक्टरांकडे न जाता केवळ धार्मिक उपायांवर अवलंबून राहणे, परीक्षेच्या तयारीऐवजी केवळ पूजा करून यशाची अपेक्षा करणे किंवा आर्थिक समस्या मेहनतीऐवजी चमत्काराने सुटतील अशी अपेक्षा ठेवणे—ही श्रद्धा नसून अंधविश्वासाकडे जाणारी मानसिकता आहे.

प्रार्थना करा; पण उपचारही घ्या.
देवावर विश्वास ठेवा; पण अभ्यासही करा.
आशीर्वाद घ्या; पण मेहनतही करा.

यातच श्रद्धा आणि विवेकाचा सुंदर समन्वय आहे.

सार्वजनिक गणेशोत्सव : इतिहासातील सामाजिक क्रांती

आजचा सार्वजनिक गणेशोत्सव महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीचा अविभाज्य भाग आहे. मात्र गणेशपूजेची परंपरा त्यापेक्षा खूप जुनी आहे.

पेशव्यांच्या काळात पुण्यात गणेशोत्सवाला महत्त्व होते. पुढे घरगुती गणेशोत्सव महाराष्ट्रातील अनेक भागांत साजरा होत राहिला.

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस मात्र गणेशोत्सवाला सार्वजनिक स्वरूप मिळाले. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी १८९०च्या दशकात या उत्सवाला व्यापक सामाजिक आणि सार्वजनिक रूप देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. ब्रिटिश राजवटीच्या काळात लोकांना एकत्र आणणे, सामाजिक संवाद वाढविणे आणि राष्ट्रीय भावना जागृत करणे यासाठी सार्वजनिक गणेशोत्सव एक प्रभावी माध्यम ठरला.

त्यावेळी गणेश मंडळे म्हणजे केवळ सजावट आणि मनोरंजनाची ठिकाणे नव्हती. व्याख्याने, कीर्तन, नाटके, सामाजिक चर्चा, देशभक्तीपर कार्यक्रम आणि लोकजागृती यांना त्यातून व्यासपीठ मिळाले.

म्हणजेच—

गणेशोत्सव हा धार्मिक उत्सव असला तरी त्याला सामाजिक परिवर्तनाचे माध्यम बनविण्याची क्षमता त्यात होती.

आजचा गणेशोत्सव : बदलते स्वरूप

आज गणेशोत्सवाने भव्य स्वरूप धारण केले आहे.

मोठमोठ्या मूर्ती, आकर्षक मंडप, विद्युत रोषणाई, सजावट, मिरवणुका, डीजे, विविध स्पर्धा आणि मोठ्या प्रमाणावरील गर्दी—उत्सवाचा विस्तार मोठा झाला आहे.

यातील सकारात्मक बाजू नक्कीच आहेत.

अनेक मंडळे रक्तदान शिबिरे घेतात.
आरोग्य तपासणी करतात.
गरजू विद्यार्थ्यांना मदत करतात.
अन्नदान करतात.
वृक्षारोपण करतात.
सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम घेतात.

अशा मंडळांमुळे गणेशोत्सवाला सामाजिक अर्थ प्राप्त होतो.

परंतु काही ठिकाणी उत्सवाचे रूप स्पर्धा आणि प्रदर्शनाकडे वळताना दिसते.

कोणाची मूर्ती मोठी?
कोणाचा मंडप भव्य?
कोणाची रोषणाई अधिक?
कोणाचा आवाज मोठा?
कोणाची मिरवणूक अधिक वेळ चालणार?

या स्पर्धेत उत्सवाचा मूळ संदेश मागे पडण्याचा धोका आहे.

ध्वनीप्रदूषण : भक्तीचा आवाज त्रासदायक का?

आरतीचा आवाज मनाला आनंद देतो. भजन आणि गणेशस्तोत्र मनाला शांतता देतात. परंतु ध्वनीची मर्यादा ओलांडली की तोच आवाज त्रासदायक ठरतो.

वृद्ध, लहान मुले, रुग्ण, विद्यार्थी, रात्रपाळी करणारे कामगार आणि परीक्षा देणारे विद्यार्थी यांचाही उत्सवावर समान हक्क आहे.

ध्वनीप्रदूषणामुळे त्रास, झोपेचा व्यत्यय, चिडचिड आणि तणाव वाढू शकतो.

म्हणून कायद्याने निर्धारित केलेल्या ध्वनीमर्यादा आणि वेळेचे पालन करणे आवश्यक आहे.

बाप्पाला प्रसन्न करण्यासाठी दुसऱ्याची शांतता हिरावून घेण्याची गरज नाही.

खरी भक्ती आवाजाच्या तीव्रतेत नसते; ती भावनेच्या खोलीत असते.

विसर्जन आणि पर्यावरण

गणेशमूर्तीचे विसर्जन हा उत्सवाचा भावनिक क्षण असतो. “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या” म्हणत आपण बाप्पाला निरोप देतो.

परंतु या निरोपानंतर जलस्रोतांचे काय होते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्ती, रासायनिक रंग, प्लास्टिक, थर्माकोल आणि इतर सजावटीच्या साहित्यामुळे पाण्याच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो.

त्यामुळे शाडू मातीच्या मूर्ती, नैसर्गिक रंग, कागद किंवा पुनर्वापर करता येणारी सजावट आणि कृत्रिम विसर्जन तलाव यांचा वापर वाढविणे आवश्यक आहे.

ही परंपरेविरोधातील भूमिका नाही.

उलट ही परंपरेचा मूळ निसर्गाशी असलेला संबंध जपण्याची भूमिका आहे.

महाप्रसाद आणि आरोग्य

गणेशोत्सवात महाप्रसादाला विशेष महत्त्व आहे. अन्नदान ही भारतीय संस्कृतीतील सुंदर परंपरा आहे.

मात्र मोठ्या प्रमाणावर अन्न तयार करताना स्वच्छता, शुद्ध पाणी, योग्य तापमानात अन्न ठेवणे, स्वच्छ भांडी आणि अन्न हाताळणाऱ्यांची स्वच्छता याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.

अन्नदान तेव्हाच खऱ्या अर्थाने सेवा ठरते, जेव्हा ते सुरक्षित आणि स्वच्छ असते.

आजच्या काळात “प्रसाद” या संकल्पनेत पौष्टिकतेचीही भर घालता येईल.

फळे, सुकामेवा, कडधान्ये, दूध किंवा इतर पौष्टिक पदार्थांचा प्रसाद देऊन भक्तीसोबत आरोग्याचा संदेश देता येऊ शकतो.

गणेशोत्सव : सामाजिक परिवर्तनाचे नवे व्यासपीठ

आज गणेश मंडळांनी पुन्हा एकदा आपल्या सामाजिक भूमिकेकडे पाहण्याची गरज आहे.

मंडळांनी एक दिवस रक्तदान केले तर चांगलेच; पण वर्षभर समाजासाठी काम केले तर त्याचा परिणाम अधिक मोठा होईल.

गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने—

‘एक मंडळ—एक सामाजिक संकल्प’

अशी कल्पना राबवता येऊ शकते.

उदा.

एक मंडळ—१०० रक्तदाते.
एक मंडळ—१०० वृक्ष.
एक मंडळ—१०० विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक मदत.
एक मंडळ—व्यसनमुक्ती जनजागृती.
एक मंडळ—आरोग्य तपासणी.
एक मंडळ—प्लास्टिकमुक्त परिसर.
एक मंडळ—ज्येष्ठ नागरिकांसाठी मदत.

असा उत्सव समाजाच्या विकासात प्रत्यक्ष योगदान देऊ शकतो.

गणेशाला यंदा काय मागायचे?

दरवर्षी आपण बाप्पाकडे काही ना काही मागतो.

पैसा मिळावा.
नोकरी मिळावी.
व्यवसाय वाढावा.
मुलांचे भविष्य चांगले व्हावे.
संकटे दूर व्हावीत.

हे मागणे स्वाभाविक आहे.

पण यंदा काही वेगळे मागूया—

“बाप्पा, मला संकटांपासून मुक्ती नको; संकटांशी लढण्याची बुद्धी दे.”

“मला केवळ यश नको; यश पचविण्याची नम्रता दे.”

“मला संपत्ती नको असे नाही; पण तिचा योग्य उपयोग करण्याचा विवेक दे.”

“मला दीर्घ आयुष्याबरोबर निरोगी आणि अर्थपूर्ण आयुष्य जगण्याची शिस्त दे.”

“माझ्या श्रद्धेला विवेकाची जोड दे.”

“माझ्या उत्सवामुळे दुसऱ्याला त्रास होणार नाही, एवढी सामाजिक जाणीव दे.”

हीच कदाचित आधुनिक गणेशभक्तीची खरी दिशा आहे.

बाप्पाचे आगमन आणि आपली जबाबदारी

गणेशोत्सव हा फक्त दहा दिवसांचा उत्सव नाही. तो आपल्या विचारांना दिशा देण्याची संधी आहे.

बाप्पाची मूर्ती घरात आणताना बुद्धी घरात आणूया.

आरती करताना विवेक जागवूया.

मंत्र म्हणताना मन स्थिर करूया.

प्रसाद घेताना आरोग्याचा विचार करूया.

मिरवणूक काढताना दुसऱ्याच्या हक्काचा विचार करूया.

विसर्जन करताना निसर्गाची काळजी घेऊया.

आणि बाप्पाला निरोप देताना त्याने दिलेला संदेश आपल्या जीवनात घेऊन जाऊया.

गणेश म्हणजे केवळ विघ्न दूर करणारा देव नव्हे; तर विघ्न ओळखण्याची आणि त्यावर मात करण्याची बुद्धी जागवणारे प्रतीक आहे.

आज आपल्या समाजासमोर अनेक विघ्ने आहेत—अज्ञान, अंधश्रद्धा, प्रदूषण, व्यसन, तणाव, अस्वस्थ जीवनशैली, सामाजिक असहिष्णुता आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास.

या विघ्नांवर मात करण्यासाठी श्रद्धेला विवेकाची, परंपरेला विज्ञानाची आणि उत्सवाला सामाजिक जबाबदारीची जोड देणे आवश्यक आहे.

म्हणून यंदाचा गणेशोत्सव असा असू दे—

भक्ती असेल, पण अंधश्रद्धा नसेल.
उत्साह असेल, पण उन्माद नसेल.
आवाज असेल, पण ध्वनीप्रदूषण नसेल.
सजावट असेल, पण पर्यावरणाचा विध्वंस नसेल.
प्रसाद असेल, पण आरोग्याची उपेक्षा नसेल.
मोठा उत्सव असेल, पण त्याहून मोठी सामाजिक बांधिलकी असेल.

बाप्पाचे आगमन घराघरांत होत आहे.

चला, यंदा बाप्पाला केवळ घरात आणू नका—

त्याची बुद्धी आपल्या विचारांत,
त्याचा विवेक आपल्या निर्णयांत,
त्याची करुणा आपल्या वागण्यात
आणि त्याची सकारात्मकता आपल्या जीवनात आणूया.

गणपती बाप्पा मोरया..!
मंगलमूर्ती मोरया..!

 

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८