भारताची ओळख केवळ त्याच्या भूगोलाने, इतिहासाने किंवा संस्कृतीने घडलेली नाही. ती इथल्या भाषांनीही घडवलेली आहे. जगातील सर्वाधिक भाषिक वैविध्य असलेल्या देशांमध्ये भारताचा उल्लेख केला जातो, आणि त्यामागे कारणही तितकेच ठोस आहे. देशाच्या एका भागातून दुसऱ्या भागात गेल्यावर केवळ हवामान, पोशाख किंवा खाद्यसंस्कृती बदलत नाही, तर भाषा, बोली, उच्चार आणि अभिव्यक्तीची शैलीदेखील बदलते. भारतीय समाजाच्या या विविधतेनेच त्याला एक अद्वितीय सांस्कृतिक समृद्धी दिली आहे. मात्र गेल्या काही दशकांत तंत्रज्ञान, जागतिकीकरण, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे भारतीय भाषांसमोर नवे प्रश्न उभे राहिले आहेत. आज इंग्रजी भाषेचं वाढतं महत्त्व, डिजिटल जगातील बदल आणि बदलत्या सामाजिक अपेक्षा यांच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय भाषांचा भविष्यकाळ कसा असेल, हा प्रश्न अधिक गंभीर होत आहे. हा केवळ भाषाशास्त्राचा विषय नाहीय. तो भारताच्या सांस्कृतिक आत्मविश्वासाशी, शिक्षण व्यवस्थेशी आणि सामाजिक भविष्याशी जोडलेला विषय आहे.
गेल्या दोन तीन दशकांत भारतीय कुटुंबांमध्ये एक महत्त्वाचा बदल दिसून आला आहे. पालकांना आपल्या मुलांनी इंग्रजी माध्यमातून शिक्षण घ्यावं, अशी इच्छा वाढली आहे. या इच्छेमागे मातृभाषेविषयीचा तिरस्कार नसून रोजगाराच्या संधींबाबतची व्यावहारिक चिंता आहे. जागतिक अर्थव्यवस्थेत इंग्रजीचं महत्त्व नाकारता येत नाही. उच्च शिक्षण, तंत्रज्ञान, विज्ञान, संशोधन, उद्योग आणि आंतरराष्ट्रीय संवाद यामध्ये इंग्रजीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. त्यामुळे अनेक पालकांच्या दृष्टीने इंग्रजी ही केवळ भाषा नसून भविष्यातील संधींचं प्रवेशद्वार आहे. परिणामी अनेक घरांमध्ये एक विचित्र परिस्थिती निर्माण झाली आहे. घरातील संभाषण मातृभाषेत होतं, भावना मातृभाषेत व्यक्त केल्या जातात, पण शिक्षण आणि करिअरचा मार्ग इंग्रजीतून जातो. ही परिस्थिती केवळ मराठीपुरती मर्यादित नाहीय. हिंदी, बंगाली, तमिळ, तेलुगू, कन्नड, गुजराती, पंजाबी अशा अनेक भाषिक समाजांमध्ये हे चित्र दिसून येत आहे. त्यामुळे भविष्यात भारतीय भाषांचं अस्तित्व संपेल अशी भीती व्यक्त केली जाते, पण वास्तव त्यापेक्षा अधिक गुंतागुंतीचं आणि आशादायक आहे.
तंत्रज्ञानाच्या आगमनानंतर भारतीय भाषांच्या प्रवासाला एक वेगळं वळण मिळालं आहे. काही वर्षांपूर्वी इंटरनेट म्हणजे इंग्रजीचं जग असं मानलं जायचं. भारतीय भाषांमधील सामग्री मर्यादित होती आणि डिजिटल व्यासपीठांवर स्थानिक भाषांना फारसं महत्त्व मिळत नव्हतं. मात्र स्मार्टफोनच्या प्रसारानंतर परिस्थिती झपाट्याने बदलली. आज यूट्यूबवर लाखो लोक मराठीत, हिंदीत, तमिळमध्ये किंवा इतर भारतीय भाषांमध्ये सामग्री तयार करत आहेत. सोशल मीडिया, पॉडकास्ट, ब्लॉग्स, ऑनलाइन वृत्तपत्रं आणि डिजिटल मनोरंजन क्षेत्राने भारतीय भाषांना नवं जीवन दिलं आहे. लोकांना त्यांच्या भाषेत माहिती हवी आहे, त्यांच्या भाषेत मनोरंजन हवं आहे आणि त्यांच्या भाषेतच आपलं मत व्यक्त करायचं आहे. त्यामुळे डिजिटल युगाने भारतीय भाषांसाठी संकट निर्माण केलं नाहीय. उलट त्यांना नव्या माध्यमांमध्ये प्रवेश मिळवून दिला. भविष्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वयंचलित भाषांतर आणि भाषिक तंत्रज्ञान विकसित होत असताना भारतीय भाषांची उपयुक्तता आणखी वाढू शकते. मात्र त्यासाठी त्या भाषांमध्ये दर्जेदार सामग्री निर्माण करणं, संशोधन वाढवणं आणि नव्या पिढीला त्या भाषांमध्ये विचार करण्याची क्षमता देणं आवश्यक ठरेल.
तरीही काही गंभीर आव्हानं नाकारता येत नाहीत. भारतातील अनेक लहान भाषा आणि बोलीभाषा आज अस्तित्वाच्या संघर्षातून जात आहेत. मोठ्या शहरांमध्ये स्थलांतर, शिक्षणातील बदल आणि आर्थिक गरजांमुळे अनेक कुटुंबं आपली पारंपरिक बोली वापरणं कमी करत आहेत. नव्या पिढीला रोजगाराच्या दृष्टीने अधिक उपयुक्त वाटणाऱ्या भाषांकडे कल वाढत आहे. याचा परिणाम असा होतो की काही भाषा घरापुरत्या मर्यादित राहतात आणि पुढच्या पिढीत त्यांचा वापर कमी होतो. एखादी भाषा हरवणं म्हणजे केवळ शब्द हरवणं नाही. त्या भाषेत जपलेलं लोकज्ञान, लोककथा, म्हणी, सांस्कृतिक अनुभव आणि समाजाची सामूहिक स्मृती यांचाही लोप होतो. म्हणूनच भाषांचं संरक्षण हा केवळ भावनिक विषय नाहीय. तो सांस्कृतिक वारशाच्या जतनाचा विषय आहे. भारतासारख्या देशात भाषिक वैविध्य ही संपत्ती आहे. जर हे वैविध्य कमी झालं, तर भारताचा सांस्कृतिक पटही अधिक अरुंद होण्याचा धोका आहे.
शिक्षण व्यवस्थेच्या संदर्भातही भाषांचा प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. जगभरातील संशोधनातून वारंवार हे स्पष्ट झालं आहे की मुलांना प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या मातृभाषेत मिळाल्यास त्यांची समज, विचारशक्ती आणि शिकण्याची क्षमता अधिक चांगल्या प्रकारे विकसित होते. मात्र त्याचवेळी जागतिक स्पर्धेच्या युगात इंग्रजीपासून दूर राहणंही शक्य नाही. त्यामुळे भारतासमोरचा खरा प्रश्न ‘इंग्रजी की मातृभाषा’ असा नाही. प्रश्न आहे ‘इंग्रजी आणि मातृभाषा’ यांच्यातील संतुलनाचा. दुर्दैवाने अनेकदा या चर्चेला भावनिक स्वरूप दिलं जातं. काहीजण इंग्रजीला धोका मानतात, तर काहीजण मातृभाषेला कालबाह्य समजतात. प्रत्यक्षात या दोन्ही टोकांच्या भूमिका वास्तवाशी जुळत नाहीत. भविष्यातील भारताला बहुभाषिक नागरिकांची गरज असेल, जे आपल्या मातृभाषेत विचार करू शकतील, राष्ट्रीय स्तरावर इतर भारतीय भाषांशी संवाद साधू शकतील आणि जागतिक स्तरावर इंग्रजीसारख्या भाषांचा वापर करू शकतील.
भारतातील भाषांचा भविष्यकाळ त्यामुळे निराशाजनक नाही, पण तो अगदीच सुरक्षितही नाही. भाषांचं अस्तित्व केवळ सरकारी धोरणांवर टिकत नाही. ते समाजाच्या दैनंदिन वापरावर टिकतं. आपण आपल्या मुलांशी कोणत्या भाषेत बोलतो, कोणत्या भाषेत वाचतो, कोणत्या भाषेत लिहितो आणि कोणत्या भाषेत स्वप्न पाहतो यावर भाषांचं भविष्य ठरत असतं. तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि जागतिकीकरण यांच्यामुळे भारत अधिक बहुभाषिक होण्याची शक्यता आहे. मात्र त्यासाठी भाषांना केवळ भावनिक प्रतीक म्हणून नव्हे, तर ज्ञान, रोजगार, संस्कृती आणि संवादाची प्रभावी साधनं म्हणून विकसित करावं लागेल. भारताने नवीन भाषा शिकण्यास घाबरू नये, पण स्वतःच्या भाषांबद्दल संकोचही बाळगू नये. कारण भाषा ही केवळ संवादाची पद्धत नसते. ती समाजाची स्मृती, विचार करण्याची चौकट आणि सांस्कृतिक आत्म्याची अभिव्यक्ती असते. आणि म्हणूनच भारतातील भाषांचा प्रश्न हा शेवटी भारताच्या भविष्याचा प्रश्न ठरतो.
Author: तेजस्वी बारब्दे पाटील
लेखिका अमरावती येथील रहिवासी असून सामाजिक व राजकीय कार्यकर्त्या तथा विश्लेषक आहेत. एक स्तंभलेखक म्हणून त्यांनी स्वतः ची नवीन ओडख निर्माण केली आहे.
