मनाला लागलेली अदृश्य साखळी…

काही विचारांना येण्यासाठी निमित्त लागत नाही. ते कुठूनतरी अलगद येतात, मनाच्या उंबरठ्यावर क्षणभर थांबतात आणि नकळत आत शिरतात. मग आपण आपल्याच मनाशी बोलत राहतो… प्रश्न पडतात, उत्तरांच्या सावल्या उमटतात आणि एखादा साधासा वाटणारा विचार हळूहळू अर्थाचे अनेक पदर उलगडू लागतो.
आज असाच एक विचार मनात आला, व्यसन नेमके असते तरी काय?

आपण व्यसन म्हटले की डोळ्यांसमोर दारूची बाटली, सिगारेटचा धूर, तंबाखूची पुडी उभी राहते. व्यसन म्हणजे एखादी वाईट सवय, एवढीच त्याची आपली ओळख. पण थोडे खोलवर पाहिले तर जाणवते, व्यसन वस्तूमध्ये नसते; ते माणसाच्या मनात घर करून बसलेले असते. एखादी गोष्ट पुन्हा पुन्हा करण्याची जी आतली ओढ असते, तीच हळूहळू माणसाला आपल्या भोवती गुंडाळत जाते.
दारूचे व्यसन त्याचे उघड उदाहरण.

दारू पिणाऱ्या माणसाला त्या बाटलीतून खरे तर काही मिळत नसते. पैसा जातो, शरीर झिजते, घरातील शांतता विरते, नात्यांवर धूळ साचते. दुसऱ्या दिवशी पश्चात्तापाची सावलीही मनावर येते. तरी संध्याकाळ झाली की पावले पुन्हा त्याच दिशेने वळतात.
का? कारण त्या क्षणी माणूस दारू निवडत नसतो; दारू त्याला निवडत असते.

बाहेरून पाहणाऱ्याला हे कळत नाही. त्याला वाटते, “याला यात काय मिळते?” पण व्यसनाच्या जगात नफा-तोट्याचे हिशेब कधीच चालत नाहीत. तिथे विवेकाची वही हळूहळू बंद होते आणि सवयीची पाने उघडत जातात. मग मला वाटते, आपण व्यसनाला फक्त बाटलीत, धुरात किंवा एखाद्या पदार्थातच का शोधतो?

काही व्यसने तर टाळ्यांच्या आवाजात लपलेली असतात.
उदाहरणार्थ, एखादा माणूस सतत सामाजिक कार्यक्रमांचे आयोजन करतो. एक कार्यक्रम संपला की दुसऱ्याची तयारी सुरू. फोन, निमंत्रणे, नियोजन, धावपळ, खर्च, मानपान, गैरसमज, नाराजी… कार्यक्रमाच्या दिवशी तर स्वतःसाठी वेळही नसतो. शेवटी सगळे आपापल्या घरी जातात आणि आयोजक मात्र खुर्च्या आवरत, उरलेली कामे पाहत, थकलेल्या मनाने घरी परततो.
लोक मात्र सहज म्हणतात,
“याला प्रसिद्धी हवी असेल.”
“नाव व्हावे म्हणून करतो.”
“ओळखी वाढवायच्या असतील.”
कदाचित काही वेळा हे खरेही असेल. पण प्रत्येक वेळी?
दोन-तीनशे लोकांच्या कार्यक्रमात येणारे बहुतेक चेहरे आधीपासून परिचयाचे असतात. प्रसिद्धीच्या बाजारात त्याला फार मोठी किंमत मिळतेच असे नाही. उलट पैसा त्याचा, वेळ त्याचा, श्रम त्याचे आणि टीकाही अनेकदा त्याचीच.
तरी तो पुन्हा कार्यक्रम करतो.
पुन्हा लोकांना बोलावतो.
पुन्हा धावतो.
पुन्हा स्वतःला विसरतो.
मग मनात एक वेगळाच प्रश्न उमटतो, ‘हेही एखादे व्यसन तर नाही ना?’

कदाचित हो. पण हे व्यसन थोडे वेगळे असते. त्याच्या हातात बाटली नसते; हातात एखाद्या कार्यक्रमाची रूपरेषा असते. डोळ्यांत नशेची लालिमा नसते; एखादा उपक्रम यशस्वी झाल्याची चमक असते. शरीरावर दारूचा वास नसतो; पण मनात “काहीतरी घडवून आणायचे” अशी सततची अस्वस्थता असते. एखादा कार्यक्रम सुरळीत पार पडतो. लोक आनंदाने घरी जातात. एखाद्याच्या चेहऱ्यावर समाधान दिसते. कुणीतरी दोन कौतुकाचे शब्द बोलते आणि आयोजकाच्या मनात एक छोटासा दिवा लागतो,
“हो… हे छान झाले!”
कदाचित त्या एका क्षणाच्या समाधानासाठी तो पुन्हा सगळे सहन करतो.

माणसाला नेहमी पैशाचाच लाभ हवा असतो असे नाही. काही वेळा मनाला मिळणारा समाधानाचा एक क्षणही मोठा मोबदला वाटतो. आपण त्याला बाहेरून मोजू शकत नाही, कारण त्याचे चलन वेगळे असते. म्हणूनच काही माणसे समाजसेवेत रमून जातात, काही लेखनात, काही सतत लोकांना मदत करण्यात, काही कार्यक्रम उभे करण्यात, तर काहींना सतत लोकांमध्ये राहण्याची ओढ लागते.
जोपर्यंत त्या गोष्टीवर माणसाचे नियंत्रण असते, तोपर्यंत ती आवड असते. पण एक दिवस अशी वेळ येते की, “आज नको,” असे मन म्हणते, तरी हात कामाला लागतात.
“यावेळी थोडे थांबू,” असे शरीर सांगते, तरी पावले पुन्हा त्याच वाटेवर निघतात.

“यातून मला मिळते तरी काय?” असा प्रश्न पडतो,,       तरी आतून एक आवाज येतो—
“करायलाच हवे…”
कदाचित तिथूनच आवड आणि व्यसन यांच्यातील सीमारेषा धूसर होऊ लागते.व्यसनाची साखळी लोखंडाची असेलच असे नाही. काही साखळ्या कौतुकाच्या असतात, काही प्रसिद्धीच्या, काही सवयींच्या, काही अपेक्षांच्या आणि काही स्वतःच्या मनाला मिळणाऱ्या क्षणिक समाधानाच्या.
त्यांना आवाज नसतो.
त्यांची बेडी दिसत नाही.
पण त्या माणसाला बांधून ठेवतात.
म्हणून व्यसन चांगले की वाईट, हा प्रश्न कदाचित अपुरा आहे. खरी कसोटी वेगळीच आहे, मी हे करतो आहे, की हे माझ्याकडून करून घेतले जात आहे? माझ्या हातात निवड आहे का? मी थांबू शकतो का? मी स्वतःला “नाही” म्हणू शकतो का? या प्रश्नांची उत्तरे जर हळूहळू धूसर होऊ लागली, तर आपल्या मनाच्या एखाद्या कोपऱ्यात अदृश्य साखळी तयार झालेली असू शकते. आणि गंमत अशी की, इतरांच्या साखळ्या आपल्याला सहज दिसतात; आपल्या साखळ्या मात्र आपणच ओळखत नाही.

दारूच्या बाटलीवरचे झाकण दिसते; पण प्रसिद्धीच्या नशेचे झाकण दिसत नाही. धुराचा वलय दिसते; पण सवयींचे वलय दिसत नाही. बेडी दिसली तर आपण कैद ओळखतो; पण मनाला लागलेली अदृश्य साखळी ओळखण्यासाठी स्वतःच्या आत डोकवावे लागते.
कदाचित म्हणूनच हा विचार मनात आला आणि लिहावासा वाटला.
कारण व्यसन नेहमी आपल्याला तोडतेच असे नाही…

कधी कधी ते आपल्याला एखाद्या गोष्टीशी इतके घट्ट बांधून ठेवते, की आपण स्वतःपासूनच हळूहळू दूर जातो.आणि त्या अंतराचे नावच कदाचित ‘व्यसन’ असावं.

लेखिका –
ॲड. डॉ. नीता प्रफुल्ल कचवे
समुपदेशक तथा साहित्यिक
संस्थापक – बांधिलकी प्रतिष्ठान तसेच बांधिलकी बहुउद्देशिय ट्रस्ट, अमरावती.

Author: ॲड. नीता प्रफुल कचवे

लेखिका माजी जिल्हा परिषद शिक्षिका (स्वेच्छा निवृत्त) असून एक उत्कृष्ट साहित्यिक अधिवक्ता, समुपदेशक व वक्ता म्हणून कार्यरत आहेत. बांधिलकी प्रतिष्ठान व बांधिलकी बहुउद्देशीय ट्रस्ट अमरावती च्या संस्थापक अध्यक्षा म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्य करतात. समाजात वाचनालय, बालसंस्कार केंद्र, महिला व युवतींसाठी विविध उपक्रमे, वृक्षारोपण, प्लास्टिक निर्मूलन कार्यशाळा, शाळा व कॉलेज मधे विविध विषयांवर व्याख्यान हे त्यांचे प्रमुख कार्य आहेत. बांधिलकी प्रतिष्ठान, अखिल भारतीय मराठा महासंघ, मराठी साहित्य मंडळ, भाऊसाहेब उपाख्य पंजाबराव देशमुख शिक्षक परिषद, अखिल भारतीय कुर्मी मराठा समाज संघटना, अखिल भारतीय ग्राहक पंचायत, अखिल भारतीय ग्राहक कल्याण परिषद अश्या विविध संघटनेच्या माध्यमातून सामाजिक क्षेत्रात अग्रेसर आहेत. साहित्य क्षेत्रात त्यांनी ३० पुस्तकांचे प्रस्तावना लेखन केलेले आहे. तीन पुस्तकांचे संपादन केलेले आहे. कथा, कविता व लेखन सारख्या विषयांवर कार्यशाळा घेणे, राज्यस्तरीय साहित्य संमेलनाचे आयोजन केलेले आहे. त्यांनी स्वतः १० पुस्तकांचे प्रकाशन केले असून ५ पुस्तके प्रकाशनाच्या वाटेवर आहेत. राज्यस्तरीय साहित्य सेवा गौरव पुरस्कार २०२५, राष्ट्रीय नारिशक्ती पुरस्कार २०२६ दिल्ली, शब्दवेल नारिशक्ती सन्मान २०२६, खरी कारभारीण नारिशक्ती पुरस्कार २०२६, क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले काव्यप्रतिभा पुरस्कार २०२६ च्या त्या मानकरी ठरल्या आहेत. समाज जागृती हा त्यांचा आवडीचा छंद राहिला असून, सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून आपले विचार ते नेहमी वाचकांसाठी मांडत असतात.