सावलीही साथ सोडते तेव्हा… नात्यांमधील विदारक वास्तव आणि आशेची नवी पहाट

“वक्त इन्सान पे ऐसा भी कभी आता है
राह में छोड़ के साया भी चला जाता है
दिन भी निकलेगा कभी, रात के आने पे न जा…”
१९६८ च्या ‘हमसाया’ चित्रपटातील शेवान रिझवी यांचे हे शब्द आणि मोहम्मद रफी यांच्या काळजाचा ठाव घेणारा आवाज केवळ एका गाण्याचे बोल उरत नाहीत; तर ते मानवी जीवनाचे, नात्यांचे आणि काळाच्या क्रूर खेळाचे अत्यंत जिवंत तत्त्वज्ञान मांडतात.

आजच्या आधुनिक, वेगवान आणि दिखाऊ जगात या ओळींचे मर्म अधिक तीव्रतेने, विदारकतेने जाणवते. जोवर आयुष्यात समृद्धीचा सूर्य तळपत असतो, तोवर अवघे जग अवतीभवती पिंगा घालत असते. नातीगोती, मित्र आणि समाज आपल्या अस्तित्वाची स्तुती करण्यात मग्न असतो. परंतु, जशी नशिबाची संध्याकाळ होते आणि संकटांचा अंधार दाटू लागतो, तशी स्वतःची सावलीही साथ सोडून निघून जाते. ही ‘सावली’ केवळ बाह्य जगतापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर रक्ताच्या, विश्वासाच्या आणि अत्यंत पवित्र मानल्या गेलेल्या कौटुंबिक नात्यांतही आज हीच पोकळी निर्माण होताना दिसते आहे.

१. पती-पत्नीमधील विसंवाद, दुरावा आणि अनैतिकतेचे ग्रहण
पती-पत्नीचे नाते हे विश्वासाच्या आणि सहजीवनाच्या भक्कम पायावर उभे असते. परंतु आजच्या काळात संवाद हरवला आहे आणि त्याची जागा मोबाइल स्क्रीन्स, अवास्तव अपेक्षा आणि अहंकार यांनी घेतली आहे.
एकेकाळी एकमेकांसाठी जगणाऱ्या जोडप्यांमध्ये जेव्हा आर्थिक चणचण, मानसिक ताण किंवा करिअरमधील स्पर्धा आड येते, तेव्हा नात्यात बर्फासारखा गारठा पसरू लागतो. कठीण काळात एकमेकांना साथ देण्याऐवजी दोषारोपांच्या फैरी झडतात. संकटात जो जोडीदार ढाल बनायला हवा होता, तोच सावलीसारखा दूर निघून जातो.

या भावनिक दुराव्यातून, संवादाच्या अभावातून आणि घरात न मिळालेल्या मानसिक आधारातून पुढे निर्माण होतात अनैतिक संबंध (Infidelity). बाहेरून कोणीतरी थोडीशी सहानुभूती दाखवली, दोन गोड शब्द बोलले की, माणूस तात्पुरत्या सुखाच्या मोहात अडकतो. सोशल मीडिया, आभासी मैत्री आणि क्षणिक आकर्षणे यांच्या जाळ्यात अडकून कित्येक वर्षांचे संसार क्षणात उद्ध्वस्त होतात. अशा वेळी घरातल्या माणसाला एकाकी टाकून दुसऱ्याच्या मागे धावणे, हे “साया भी चला जाता है” या ओळीचे सर्वात दाहक आणि वेदनादायी रूप आहे.

२. भाऊ-बहिणीच्या पवित्र नात्यावर स्वार्थाचा घाव
लहानपणी ज्या हातांनी एकमेकांना आधार दिला, ज्या अंगणात एकत्र धूळ उडवत स्वप्ने पाहिली, त्या भाऊ-बहिणीच्या नात्याला मोठेपणी संपत्ती, जमीन-जुमला आणि वारसाहक्काची कीड लागते.
कालपर्यंत बहिणीच्या एका हाकेवर धावून जाणारा भाऊ लग्नानंतर किंवा वडिलोपार्जित इस्टेटीच्या वाटणीवरून तिच्यासमोर कोर्टात उभा ठाकतो. भावाच्या संकटात पाठीशी उभी राहणारी बहीण पैशांच्या हव्यासापोटी त्याच्या वाईट काळात पाठ फिरवते. कोर्टाच्या पायऱ्या झिजवताना शेकडो कुटुंब उद्ध्वस्त होताना आपण रोज पाहतो. परिस्थिती बदलते, पैशांचा प्रश्न येतो आणि रक्ताची नाती परकी होतात. संकटात रक्ताचे भावंडच जेव्हा मदतीचा हात काढून घेते, तेव्हा माणसाच्या मनाला लागलेली जखम कधीही भरून न येणारी असते.

३. आई-वडिलांची उपेक्षा आणि वृद्धाश्रमांची विदारक कहाणी
आई-वडिलांनी स्वतःचे पोट मारून, रक्ताचे पाणी करून मुलांना वाढवले, शिक्षण दिले, पायावर उभे केले. परंतु, ज्या वयात त्या म्हाताऱ्या काठीला मुलांच्या आधाराची गरज असते, त्याच वयात मुले त्यांना ओझे समजू लागतात.
आज गल्लोगल्ली वाढणारे वृद्धाश्रम हे आपल्या समाजाचे सर्वात मोठे अपयश आहे. फ्लॅट संस्कृतीत आई-वडिलांसाठी एक स्वतंत्र खोलीही उरत नाही. सण-उत्सवाच्या काळात डोळ्यात प्राण आणून दाराकडे पाहणारे म्हातारे आई-वडील पाहताना काळजात चर्र होते. जन्म देणाऱ्या माऊलीला आणि वडिलांना ज्या मुलांनी आयुष्याची सावली मानले होते, तीच मुले संकटाच्या आणि म्हातारपणाच्या काळात स्वतःची सावली बनवून निघून जातात.

४. सामाजिक पडझड आणि हेलावून टाकणाऱ्या घटना
दररोज वृत्तपत्रांतून किंवा बातम्यांमधून अशा अनेक घटना समोर येतात, ज्या मन सुन्न करून टाकतात. पैशांसाठी पोटच्या मुलाने आई-वडिलांवर केलेला हल्ला, अनैतिक संबंधांच्या आड येणाऱ्या पती किंवा पत्नीची केली गेलेली हत्या, भावाने भावाचा घेतलेला जीव… या सगळ्या घटना एकाच गोष्टीकडे बोट दाखवतात— माणूस आतून कमालीचा स्वार्थी आणि एकाकी झाला आहे.
भौतिक सुखांच्या मागे धावताना माणसाने संस्कार, नात्यांची ऊब आणि कृतज्ञता हरवून बसली आहे. जेव्हा परीक्षा पाहणारा काळ येतो, तेव्हा केवळ परिस्थितीच नाही, तर आपल्या माणसांचे चेहरेही बदलतात.

५. तरीही… आशेची नवी पहाट : “दिन भी निकलेगा कभी”
गाण्याचे पहिले दोन चरण जितके वास्तववादी आणि वेदनादायी आहेत, तितकाच पुढचा चरण जीवनाला नवा अर्थ आणि आशा देणारा आहे— “दिन भी निकलेगा कभी, रात के आने पे न जा.”
हे गीत आपल्याला केवळ नैराश्याच्या दरीत ढकलत नाही, तर त्यातून फिनिक्स पक्षासारखे पुन्हा भरारी घेण्याचे बळ देते.
• काळ कधीच कायम राहत नाही : रात्रीचा काळोख कितीही दाट, भयंकर असला, तरी विश्वाचा नियम आहे की रात्र संपून सूर्य उगवणारच. संकटे, अपयश, नात्यांचा विरह किंवा एकटेपण ही माणसाच्या आयुष्याची पूर्णविराम नसून ती केवळ एक स्वल्पविराम असतो.
• स्वतःचा शोध आणि आत्मशक्ती : जेव्हा सगळे सोडून जातात, सावलीही दुरावते, तेव्हाच माणसाला स्वतःच्या आंतरिक क्षमतेची खरी ओळख होते. जो माणूस इतरांच्या कुबड्यांवर न जगता स्वतःच्या आत्मविश्वासावर उभा राहतो, त्याला जगातली कोणतीही शक्ती पराभूत करू शकत नाही.
• सत्याची आणि माणसांची पारख : वाईट काळ माणसाला खरी माणसे ओळखून देतो. खोट्या नात्यांचे मुखवटे गळून पडतात, हे एका दृष्टीने चांगलेच असते; कारण त्यातून आपल्याला समजतं की कोणावर विसंबून राहायचे आणि कोणावर नाही.

निष्कर्ष :
आयुष्याच्या वाटेवर जर आज दुरावा आला असेल, विश्वासाला तडे गेले असतील आणि अगदी जवळची नातीही सावलीसारखी दूर निघून गेली असतील, तरी धीर सोडू नका. काळ बदलेल, परिस्थिती बदलेल. दुःखाच्या या रात्रीच्या अंधाराला चिरून आशेचा, आत्मसन्मानाचा आणि स्वावलंबनाचा एक तेजस्वी सूर्य नक्की उगवेल.!

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ आणि लाईफ कोच
H24 FITCLUB & NUTRIWORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८

Author: इंजि. प्रदीप चौधरी

लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.