ज्याला ब्रिटिशांनी ‘डाकू’ म्हटले, त्यालाच सामान्य जनतेने ‘मामा’ म्हणून सन्मान दिला… का? हा प्रश्न आपल्याला इतिहासाकडे नव्याने पाहायला भाग पाडतो.
ही कथा आहे टंट्या भील यांची—अन्याय, शोषण आणि दडपशाहीविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या एका आदिवासी योद्ध्याची.
मध्य प्रदेशातील खंडवा जिल्ह्यातील पंधाना परिसरातील बडदा (बिरडा) गावात २६ जानेवारी १८४२ रोजी टंट्या भील यांचा जन्म झाला, अशी माहिती लोकपरंपरा आणि उपलब्ध संदर्भांत आढळते. तो काळ ब्रिटिश सत्तेचा होता. आदिवासी आणि गरीब शेतकरी समाज जमीन, कर्ज, सावकारी आणि शोषणाच्या समस्यांनी त्रस्त होता. कष्ट करणाऱ्याच्या हातात मात्र कष्टाचे फळ राहत नव्हते. याच अन्यायाच्या वातावरणातून टंट्यांच्या मनात विद्रोहाची ठिणगी पेटली.
संघर्षाची सुरुवात
सुमारे १८७४ च्या काळात टंट्या भील यांना अटक झाली. शिक्षा भोगल्यानंतरही त्यांच्यावर गंभीर आरोप करण्यात आले. १८७८ मध्ये पुन्हा अटक झाल्यानंतर त्यांनी खंडवा तुरुंगातून पलायन केले. त्यानंतर ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध त्यांचा संघर्ष अधिक तीव्र झाला.
जंगलातील वाटा, डोंगर-दऱ्या आणि स्थानिक समाजाचे सहकार्य यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला त्यांना पकडणे कठीण जात होते. पण टंट्या केवळ ब्रिटिशांच्या दृष्टीने ‘फरार बंडखोर’ नव्हते. सामान्य जनतेच्या मनात ते ‘टंट्या मामा’ झाले होते.
डाकू की लोकनायक?
इतिहासातील हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आहे. सत्ताधाऱ्यांच्या नजरेत टंट्या गुन्हेगार होते; पण लोककथांमध्ये ते गरीब आणि वंचितांच्या बाजूने उभे राहणारे नायक म्हणून स्मरले जातात.
म्हणूनच त्यांची तुलना रॉबिनहूडशी करण्यात आली. १० नोव्हेंबर १८८९ रोजी The New York Times मध्ये त्यांचा उल्लेख ‘Robin Hood of India’ असा करण्यात आल्याचा संदर्भ दिला जातो.
शेवटचा संघर्ष
वर्षानुवर्षे ब्रिटिश प्रशासन त्यांचा शोध घेत होते. शेवटी विश्वास आणि क्षमादानाच्या आश्वासनाचा आधार घेत त्यांना पकडण्यात आले. त्यांना जबलपूर येथे नेण्यात आले आणि खटला चालवण्यात आला. ४ डिसेंबर १८८९ रोजी टंट्या भील यांना फाशी देण्यात आली.
ब्रिटिशांना वाटले असेल—एक बंडखोर संपला.
पण ते चुकीचे ठरले.
टंट्यांचा देह संपला; त्यांची कथा नाही.
आज टंट्या मामा आपल्याला काय सांगतात? आज आपण लोकशाही आणि संविधानाच्या युगात जगतो. त्यामुळे अन्यायाविरुद्धची लढाई कायदा, शिक्षण, संघटन आणि लोकशाही मार्गाने लढणे हीच खरी दिशा आहे. पण टंट्या मामा यांचे जीवन आजही आपल्याला एक मूलभूत प्रश्न विचारते “ज्यांच्याकडे सत्ता नाही, पैसा नाही, आवाज नाही… त्यांच्या न्यायासाठी आपण उभे राहणार का?”
इतिहास फक्त राजे-महाराजांचा नसतो.
तो शेतकऱ्यांचा आहे.
तो कामगारांचा आहे.
तो आदिवासींचा आहे.
तो सामान्य माणसाच्या संघर्षाचाही आहे. आणि म्हणूनच टंट्या भील यांची कथा आजही जिवंत आहे.
ज्याला सत्तेने डाकू म्हटले,
त्याला जनतेने मामा म्हटले.
हीच टंट्या मामा यांच्या जीवनाची सर्वात मोठी ओळख!
टंट्या मामा यांच्या स्मृतीला विनम्र अभिवादन!
लेखन आणि संकलन –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८
Author: इंजि. प्रदीप चौधरी
लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.
