“गुलबकावली” – लोकपरंपरेवर आधारित एक प्रचलित कथा…

माझ्या बालपणी माझी आजी रात्रीला झोपेच्या वेळी आमच्या आग्रहास्तव लोक कथा सांगत असे त्यापैकी एक गुलबकावली ची कथा होती. आज माझ्या स्वर्गीय आजीची आठवण झाली त्यामुळे थोडे फार आठवत असलेली कथा AI च्या मदतीने लिहिण्याचा प्रयत्न केला आहे.

“गुलबकावलीची कथा”

प्रेम, त्याग, साहस, बुद्धिमत्ता आणि क्षमाशीलतेची अद्भुत लोककथा फार फार वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. डोंगर, नद्या, हिरवीगार शेती आणि घनदाट जंगलांनी वेढलेल्या एका सुंदर राज्यात एक पराक्रमी आणि न्यायप्रिय राजा राज्य करत होता. त्याच्या राज्यात प्रजा सुखी होती. बाजारपेठा गजबजलेल्या होत्या, शेतांमध्ये पिके डोलत होती आणि राजाच्या न्यायामुळे सर्वजण समाधानी होते.
राजाला तीन मुलगे होते.

मोठा राजपुत्र शूर होता. मधला राजपुत्र बुद्धिमान आणि महत्त्वाकांक्षी होता. धाकटा राजपुत्र मात्र वेगळाच होता—तो प्रेमळ, दयाळू, संयमी आणि दुसऱ्यांच्या दुःखाने व्याकूळ होणारा होता. राजाला तिन्ही मुलांवर सारखेच प्रेम होते. परंतु नियतीला काही वेगळेच मंजूर होते.

राजावर आलेले संकट

एके दिवशी राजा सकाळी उठला आणि त्याला सर्व काही धूसर दिसू लागले. त्याने राजवैद्यांना बोलावले. औषधे सुरू झाली. काढे, वनौषधी, विविध उपचार केले गेले. राज्यातील प्रसिद्ध वैद्य आले. दूरच्या प्रदेशातूनही वैद्य बोलावण्यात आले. पण राजाची दृष्टी दिवसेंदिवस कमी होत गेली.
काही दिवसांनी राजा पूर्णपणे अंध झाला. ज्या राजाने संपूर्ण राज्याचा कारभार आपल्या डोळ्यांनी पाहिला होता, तो आता स्वतःच्या महालातही भिंतींना हात लावत चालत होता. राजाचे मन खचले. एक दिवस त्याने आपल्या तिन्ही मुलांना जवळ बोलावले.
“माझ्या मुलांनो,” राजा म्हणाला, “माझ्याकडे धन आहे, सैन्य आहे, राज्य आहे; पण डोळ्यांचा प्रकाश नाही. मला वाटते, माझ्या आयुष्यातील सर्वांत मोठी संपत्ती मी गमावली आहे.”
धाकटा राजपुत्र वडिलांचा हात हातात घेऊन म्हणाला,
“पिताश्री, आपण काळजी करू नका. तुमचा प्रकाश परत आणण्यासाठी आम्ही काहीही करू.”

साधूचे आगमन

काही दिवसांनी राज्यात एक वृद्ध साधू आला. त्याला राजाच्या आजाराची माहिती मिळाली. तो राजदरबारात आला. राजाने त्याचे स्वागत केले. साधूने राजाची नाडी पाहिली आणि काही वेळ शांत बसला. नंतर तो म्हणाला,
“राजन्, तुमची दृष्टी पूर्णपणे नष्ट झालेली नाही.” राजाला आशेचा किरण दिसला.
“मग मला पुन्हा दिसू शकते का?”
“हो.”
“कशाने?”
साधू म्हणाला,
“गुलबकावलीच्या फुलाने.”
राजाने आश्चर्याने विचारले, “गुलबकावली? ते कुठे मिळेल?”
साधू म्हणाला, “तुमच्या राज्यापासून फार दूर एका गूढ प्रदेशात एक अद्भुत बाग आहे. त्या बागेत गुलबकावलीचे फूल उमलते. त्याच्या औषधी शक्तीने अंधत्व दूर होऊ शकते.” राजाने विचारले,
“मग ते फूल आणणे इतके कठीण का?” साधू गंभीर झाला. “कारण त्या बागेपर्यंत पोहोचणेच एक मोठी परीक्षा आहे. जंगल, डोंगर, अंधार, राक्षसी शक्ती, मोह आणि संकटे—या सगळ्यांना पार करून जो तिथे पोहोचेल, त्यालाच गुलबकावलीचे फूल मिळेल.”

तीन राजपुत्रांचा प्रवास

दुसऱ्याच दिवशी तिन्ही राजपुत्र प्रवासाला निघाले. राजाने त्यांना आशीर्वाद दिला. “माझ्यासाठी नाही, तर सत्यासाठी आणि कर्तव्यासाठी लढा,” राजा म्हणाला. तिघे घोड्यांवर बसून निघाले. पहिले काही दिवस त्यांचा प्रवास आनंदात झाला. पण पुढे एक विशाल जंगल आले.
जंगलात अनेक वाटा होत्या.
एका ठिकाणी तीन रस्ते वेगळे झाले. मोठा राजपुत्र म्हणाला, “आपण तिघांनी वेगवेगळ्या वाटांनी जावे. वेळ वाचेल.”
तिघांनी एकमेकांना शुभेच्छा दिल्या आणि वेगवेगळ्या दिशांनी निघाले.

धाकट्या राजपुत्राची परीक्षा

धाकटा राजपुत्र ज्या मार्गाने गेला तो अत्यंत कठीण होता. कधी डोंगर चढावा लागला, कधी नदी पार करावी लागली, तर कधी काटेरी जंगलातून वाट काढावी लागली. एका दुपारी त्याचे पाणी संपले. त्याच वेळी त्याला एका झाडाखाली एक वृद्ध मनुष्य पडलेला दिसला. तो तहानेने व्याकूळ झाला होता. राजपुत्राकडे स्वतःसाठी फक्त थोडेसे पाणी उरले होते. क्षणभर त्याने विचार केला.
“हे पाणी मी प्यायलो तर माझा प्रवास पुढे सुरू राहील. पण हा वृद्ध आत्ता तहानेने मरू शकतो.”
त्याने आपले उरलेले पाणी त्या वृद्धाला दिले. वृद्धाने पाणी प्यायले आणि त्याच्या चेहऱ्यावर समाधान आले. तो म्हणाला, “बाळा, तू स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता मला पाणी दिलेस. तुझा मार्ग नक्कीच सुकर होईल.”
राजपुत्र पुढे निघाला.

जखमी पक्षी

काही अंतरावर त्याला एक पक्षी जखमी अवस्थेत दिसला. त्याचा एक पंख जखमी झाला होता. राजपुत्राला घाई होती. पण तो थांबला. त्याने पक्ष्याला उचलले, त्याची जखम स्वच्छ केली आणि आपल्या वस्त्राचा तुकडा फाडून त्यावर पट्टी बांधली. पक्षी काही वेळ त्याच्याकडे पाहत राहिला आणि नंतर उडून गेला. राजपुत्राला तेव्हा माहीत नव्हते की पुढे हा छोटासा उपकार त्याच्या फार मोठ्या कामी येणार आहे.

साधूची भेट

रात्र झाली. राजपुत्र एका झाडाखाली थांबला. तेवढ्यात त्याला दूर एक छोटासा आश्रम दिसला. आश्रमात एक साधू ध्यान करत होता. राजपुत्राने नमस्कार केला. साधूने डोळे उघडले. “तू कोण?” राजपुत्राने संपूर्ण कथा सांगितली. साधू हसला. “तुला गुलबकावली हवी आहे; पण तुला माहीत आहे का, तिच्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी तुला स्वतःची परीक्षा द्यावी लागेल?” “मी तयार आहे.” साधू म्हणाला, “तुझ्यासमोर तीन मोठ्या परीक्षा येतील—भीतीची, मोहाची आणि स्वार्थाची. त्यांपैकी कोणत्याही परीक्षेत हरलास तर गुलबकावली तुझ्या हातून निसटेल.” राजपुत्राने नमस्कार केला.

पहिली परीक्षा — भीती

दुसऱ्या दिवशी तो एका अंधाऱ्या गुहेत पोहोचला. गुहेतून भयानक आवाज येत होते. कधी वाघाची डरकाळी, कधी राक्षसांचा आवाज, तर कधी एखाद्याच्या किंकाळ्या.
राजपुत्राच्या मनात भीती निर्माण झाली. पण त्याने स्वतःला सांगितले, “मी माझ्यासाठी नाही, माझ्या वडिलांसाठी आलो आहे.” तो पुढे चालत राहिला. अचानक त्याच्यासमोर एक प्रचंड राक्षस उभा राहिला. राक्षस गर्जला, “परत जा!” राजपुत्राने तलवार उपसली.
पण राक्षसाशी युद्ध करण्याऐवजी त्याने धैर्याने त्याच्या डोळ्यांत पाहिले. राक्षस हळूहळू अदृश्य झाला. ती केवळ भीतीची परीक्षा होती.

दुसरी परीक्षा — मोह

गुहेच्या पुढे त्याला सोन्याने भरलेला महाल दिसला. सोन्याचे दागिने, हिरे, मोती, राजसिंहासन—सर्व काही तिथे होते. एक आवाज आला, “तुला हवे ते घे. पण गुलबकावलीचा शोध सोड.” राजपुत्र म्हणाला, “मला धन नको. मला माझ्या वडिलांची दृष्टी हवी.” क्षणात तो महाल अदृश्य झाला.
त्याने दुसरी परीक्षा पार केली.

तिसरी परीक्षा — स्वार्थ

आता त्याच्यासमोर दोन मार्ग होते.
एका मार्गावर लिहिले होते— “तुझ्या सुखाकडे जाणारा मार्ग.”
दुसऱ्यावर— “तुझ्या वडिलांच्या उपचाराकडे जाणारा मार्ग.” पहिला मार्ग सुंदर आणि सोपा होता. दुसरा मार्ग काटेरी, अंधारलेला आणि धोकादायक होता. राजपुत्राने क्षणभरही विचार केला नाही.
तो दुसऱ्या मार्गाने निघाला.

गुलबकावलीचे अद्भुत राज्य

शेवटी त्याला एक सुंदर राज्य दिसले. सर्वत्र फुले, सुगंध, हिरवाई आणि सुंदर महाल. पण त्या राज्यात प्रवेश करण्यासाठी परवानगी आवश्यक होती. राजपुत्राने स्वतःची ओळख लपवली. तेथे त्याची भेट एका सुंदर राजकन्येशी झाली. तिचे नाव होते गुलबकावली. ती अत्यंत बुद्धिमान आणि दयाळू होती.
राजकन्येने त्याला विचारले,
“तुम्ही कोण?” राजपुत्राने सत्य सांगितले. “मी एका अंध राजाचा मुलगा आहे. माझ्या वडिलांची दृष्टी परत मिळावी म्हणून गुलबकावलीचे फूल घेण्यासाठी आलो आहे.” राजकन्या त्याच्याकडे काही क्षण पाहत राहिली. “तुम्ही आपल्या वडिलांसाठी एवढा मोठा धोका पत्करला?” “हो.” “आणि जर तुम्हाला फूल मिळाले नाही तर?” “तरीही मी प्रयत्न करणे सोडणार नाही.” गुलबकावलीच्या मनात त्याच्याविषयी आदर निर्माण झाला.

त्या फुलाचे रहस्य

राजकन्या म्हणाली, “गुलबकावलीचे फूल साधे फूल नाही. ते मध्यरात्री बंद होते आणि पहाटेच्या पहिल्या किरणाबरोबर उमलते. ते तोडण्यासाठी योग्य क्षण साधावा लागतो.” राजपुत्राने विचारले, “ते फूल कुठे आहे?” राजकन्येने दूरच्या बागेकडे बोट दाखवले. “त्या बागेत.” “तिथे पहारा कोण देतो?” “अनेक पहारेकरी. पण त्याहून मोठा धोका म्हणजे त्या फुलाचा मोह.” राजपुत्राने विचारले, “मोह?” “हो. फूल दिसले की माणसाला ते स्वतःसाठी ठेवावेसे वाटते. पण गुलबकावलीचे फूल त्याच व्यक्तीला लाभते जी ते स्वतःसाठी नव्हे, दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी घेते.” राजपुत्र शांत झाला.
त्याला समजले की ही शेवटची आणि सर्वांत मोठी परीक्षा आहे.

गुलबकावलीचे फुल.

पहाट जवळ आली. राजपुत्र बागेत पोहोचला. संपूर्ण बाग सुगंधाने भरली होती. हजारो फुलांमध्ये एक फूल मात्र विलक्षण प्रकाश देत होते. तेच गुलबकावलीचे फूल होते. राजपुत्राने हात पुढे केला.
त्याच क्षणी पहारेकरी जागे झाले. तो फूल घेऊन धावू लागला. पहारेकऱ्यांनी त्याचा पाठलाग केला. गुलबकावली राजकन्येने त्याला गुप्त दरवाजा दाखवला. “या मार्गाने जा!” राजपुत्र त्या मार्गाने बाहेर पडला.

भावांचा विश्वासघात

परतीच्या वाटेवर त्याला त्याचे दोन्ही भाऊ भेटले. त्यांनी विचारले, “तुला फूल मिळाले?” धाकट्या राजपुत्राने आनंदाने फूल दाखवले. दोघांच्या मनात लोभ निर्माण झाला. त्यांनी विचार केला, “वडिलांना फूल आपण दिले तर सर्व श्रेय आपल्याला मिळेल.” रात्र झाली. धाकटा राजपुत्र झोपला असताना त्यांनी त्याच्याकडून फूल घेतले आणि त्याला तिथेच सोडून निघून गेले. सकाळी राजपुत्राला सत्य समजले. त्याच्या मनाला मोठा धक्का बसला. पण त्याने भावांविषयी द्वेष केला नाही. तो म्हणाला, “माझे ध्येय वडिलांची दृष्टी परत मिळवणे आहे. माझ्या भावांनी काय केले याचा विचार करण्यापेक्षा मला घरी पोहोचले पाहिजे.”

सत्याचा विजय

दोन्ही मोठे राजपुत्र राजदरबारात पोहोचले. त्यांनी राजाला फूल दिले. राजाने ते डोळ्यांवर लावले.
पण काहीच झाले नाही. राजा निराश झाला. “हे फूल खरे नाही,” तो म्हणाला. तेवढ्यात धाकटा राजपुत्र राजदरबारात आला. त्याने सर्व सत्य सांगितले. राजाला आपल्या मुलांची चूक समजली. धाकट्या राजपुत्राकडे गुलबकावलीच्या फुलाचा खरा अंश सुरक्षित होता. त्याने ते वडिलांच्या डोळ्यांवर लावले. काही क्षण शांतता पसरली. राजाने डोळे उघडले. त्याला प्रकाश दिसला! त्याने प्रथम आपल्या मुलाकडे पाहिले. राजाच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. “माझ्या मुला! मला पुन्हा जग दिसत आहे!” त्याने धाकट्या मुलाला मिठी मारली.

भावांना क्षमा

दोन्ही मोठे भाऊ लज्जित झाले. ते धाकट्या भावासमोर आले. “आम्ही तुझ्याशी अन्याय केला. आम्हाला माफ कर.” धाकट्या राजपुत्राने त्यांना मिठी मारली. “भाऊ कधीच शत्रू नसतात. तुमची चूक झाली, पण आपण ती इथेच संपवूया.” राजाला आपल्या मुलाच्या मोठेपणाचा आणखी अभिमान वाटला.

गुलबकावलीचा विवाह

दरम्यान गुलबकावली राजकन्येलाही त्या राजपुत्राच्या निःस्वार्थ स्वभावाची जाणीव झाली होती. त्याच्या धैर्यापेक्षा त्याची माणुसकी तिला अधिक भावली होती. दोन्ही राज्यांच्या संमतीने राजपुत्र आणि गुलबकावलीचा विवाह झाला. राज्यात मोठा उत्सव झाला. दिवे लावले गेले. वाद्ये वाजली. प्रजेने आनंद साजरा केला. राजाने आपल्या मुलाला भविष्यातील राज्यकारभाराची जबाबदारी सोपवली.
धाकटा राजपुत्र न्यायाने राज्य करू लागला. तो नेहमी म्हणायचा—
“राज्य मोठे असण्यापेक्षा मन मोठे असणे महत्त्वाचे आहे.” आणि गुलबकावली त्याच्या सोबत प्रजेची सेवा करू लागली. अशा प्रकारे एका अंध राजाची दृष्टी परत आणण्यासाठी सुरू झालेला प्रवास एका सुंदर प्रेमकथेचा, त्यागकथेचा आणि जीवनमूल्यांच्या विजयाचा प्रवास ठरला.

गुलबकावलीच्या कथेचा जीवनसंदेश

या कथेचा सर्वांत सुंदर भाग म्हणजे त्यातील गुलबकावलीचे फूल. ते केवळ जादुई फूल म्हणून पाहिले तर कथा संपते; पण त्यामागचा अर्थ समजून घेतला तर कथा आपल्या जीवनाशी जोडली जाते.

१. आई-वडिलांसाठी केलेळा त्याग कधी व्यर्थ जात नाही. धाकट्या राजपुत्राने स्वतःच्या सुखाचा विचार न करता वडिलांसाठी संकटांचा सामना केला.

२. माणुसकी हीच खरी शक्ती वाटेत भेटलेल्या वृद्धाला पाणी देणे आणि जखमी पक्ष्याची सेवा करणे ही छोटी कामे होती; पण त्याच माणुसकीने त्याला पुढे मदत मिळाली.

३. बुद्धी ही शक्तीपेक्षा मोठी प्रत्येक संकट तलवारीने सोडवता येत नाही. संयम, विचार आणि योग्य निर्णय यांची गरज असते.

४. मोह माणसाला ध्येयापासून दूर नेतो. सोन्याचा महाल दिसला, पण राजपुत्र त्याला भुलला नाही.

५. क्षमा ही मोठेपणाची निशाणी भावांनी विश्वासघात केला, तरी राजपुत्राने सूड घेतला नाही.

६. खरे सौंदर्य बाह्य रूपात नसते. गुलबकावली राजकन्येचे सौंदर्य तिच्या रूपात नव्हते, तर तिच्या बुद्धी, करुणा आणि समजूतदारपणात होते.

७. खरी गुलबकावली आपल्या जीवनातही असते. कधी ती आई-वडिलांची सेवा असते, कधी माणुसकी, कधी कर्तव्य, कधी प्रेम, तर कधी इतरांच्या आयुष्यात प्रकाश आणण्याची संधी.

म्हणूनच “गुलबकावली” ही केवळ राजे-राजपुत्रांची अद्भुत कथा नाही; ती आपल्याला सांगते—अडचणी कितीही मोठ्या असल्या, तरी निःस्वार्थ प्रेम, धैर्य, संयम आणि माणुसकी सोबत असेल तर अशक्य वाटणारा मार्गही शेवटी सापडतो.

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६५३८

Author: इंजि. प्रदीप चौधरी

लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.