नल-दमयंती स्वयंवर आख्यान…

आजची गोष्ट….

प्रेमाची परीक्षा, निष्ठेचा विजय आणि नियतीचा विलक्षण खेळ…

भारतीय संस्कृतीच्या विशाल परंपरेमध्ये असंख्य कथा, आख्यायिका आणि पुराणकथा सांगितल्या गेल्या आहेत. काही कथा देव-दैवतांच्या चमत्कारांनी भरलेल्या आहेत, काही वीरांच्या पराक्रमाची गाथा सांगतात, तर काही कथा माणसाच्या मनातील प्रेम, दुःख, त्याग, निष्ठा आणि संघर्ष यांचे दर्शन घडवतात.

नल-दमयंतीची कथा ही अशाच अजरामर कथांपैकी एक आहे.
ही केवळ एका राजकुमार आणि राजकन्येची प्रेमकथा नाही. ही कथा आहे—प्रेमाची, निवडीची, विश्वासाची, संयमाची, व्यसनामुळे होणाऱ्या पतनाची, संकटात टिकून राहण्याची आणि शेवटी स्वतःला पुन्हा उभे करण्याची.
महाभारताच्या वनपर्वात आलेले नल दमयंती स्वयंवर व्याख्यान हे या  भारतीय महाकाव्यपरंपरेत विशेष स्थान देते. राजा नलाच्या जीवनातील चढ-उतारांची कथा ऐकताना युधिष्ठिराला आपल्या स्वतःच्या संकटांची आठवण होते. राजपाट गमावलेला राजा, वनवास, दुःख, पत्नीपासून वियोग आणि पुन्हा मिळवलेले राज्य—या सगळ्या घटनांमध्ये मानवी जीवनाचे अनेक पैलू दडलेले आहेत.

निषध देशाचा राजा नल

निषध देशाचा राजा नल हा अत्यंत गुणवान राजा होता. तो पराक्रमी होता, पण केवळ पराक्रमावर त्याचा मोठेपणा अवलंबून नव्हता. तो प्रजाहितदक्ष, धर्मशील, दयाळू आणि बुद्धिमान होता. त्याला घोड्यांचे आणि रथ चालविण्याचे विलक्षण ज्ञान होते.नलाच्या रथविद्येची कीर्ती दूरवर पसरली होती. त्याचे व्यक्तिमत्त्व राजेपणाला शोभेल असे होते. त्याच काळात विदर्भ देशावर राजा भीम राज्य करत होता. त्याची कन्या दमयंती अत्यंत सुंदर आणि गुणवती होती.
दमयंतीचे सौंदर्य तर प्रसिद्ध होतेच; परंतु तिच्या बुद्धिमत्तेची, शालीनतेची आणि सद्गुणांचीही सर्वत्र चर्चा होत असे. नलाने दमयंतीला पाहिले नव्हते. दमयंतीनेही नलाला पाहिले नव्हते. पण कधी कधी माणसांची भेट डोळ्यांनी होण्याआधीच मनात होते. नलाने दमयंतीच्या गुणांची कीर्ती ऐकली आणि त्याच्या मनात तिच्याविषयी प्रेम निर्माण झाले. दमयंतीनेही नलाच्या गुणांचे वर्णन ऐकले आणि तिच्या मनात नलाबद्दल आदर आणि प्रेम निर्माण झाले.

राजहंसाने जोडली दोन हृदये

एकदा नल उद्यानात फिरत असताना त्याला काही सुंदर राजहंस दिसले. त्यापैकी एका हंसाला त्याने पकडले.

व्याख्यानातील श्लोक

तेथील एक कलहंस तटी निजेला ।
जो भागला जलविहार विशेषे केला ॥
पोटिच एक पद लांबविला दुजा तो ।
पक्षी तनू लपविः भूप तया पहतो ॥४२॥

टाकी उपानह पदे अतिमंद ठेवी ।
केली विजार वरि डौरहि मौन सेवी ॥
हस्ती करी वलय उंच अशा उपायी ।
भूपे हळूच धरिला कलहंस पायी ॥४३॥

कलकल कलहंसे फार केला सुटाया ।
फडफड निजपक्षी दाविलीही उडाया ॥
नृपतिस मणिबंधी टोचिता होय चंचू ।
धरिल दृढ जया त्या काय सोडील पंचू? ॥४४॥

या प्रसंगाचा अर्थ

नल राजा जलविहार करीत असताना नदीच्या तीरावर एक कलहंस विसावलेला पाहतो. त्या हंसाने जलविहार करून थकून एका पायावर दुसरा पाय लांब करून आपले शरीर पंखांमध्ये लपवलेले असते. नल त्याला पकडण्याचा विचार करतो. हंसाला संशय येऊ नये म्हणून राजा अतिशय सावकाश पावले टाकत त्याच्याजवळ जातो. योग्य संधी साधून तो हंसाचा पाय पकडतो.
हंस स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी जोरजोराने “कलकल” आवाज करतो, पंख फडफडवतो आणि उडून जाण्याचा प्रयत्न करतो. तो नलाच्या मनगटाला चोचीने टोचतो; पण नलाने त्याला घट्ट पकडलेले असते. याच पुढील प्रसंगात हा कलहंस नलाशी संवाद करतो आणि पुढे दमयंतीचा प्रणयदूत बनतो. त्यामुळे नल-दमयंतीच्या प्रेमकथेतील हा प्रसंग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. हंसाने नलाला विनंती केली आणि परिस्थितीचे वर्णन श्लोक मध्ये केले.

म्हातारी उडतां न येचि तिजला, माता मदीया अशी ।
कांता काय वदू नवप्रसव ते सातां दिसांची तशी ।
पाता त्या उभयांस मी, मज विधी घातास योजितसे ।
हातामाजि नृपा तुझ्या गवसलों, आतां करावे कसे? ॥२५॥

“राजन्, मला सोडा. तुमची कृपा मी व्यर्थ जाऊ देणार नाही.”
नलाने त्या हंसाला सोडून दिले. मुक्त झालेला तो राजहंस विदर्भ देशात गेला. तो थेट दमयंतीजवळ पोहोचला. हंसाने दमयंतीसमोर नलाचे वर्णन केले. त्याने नलाचे रूप, शौर्य, सद्गुण, बुद्धिमत्ता आणि राजेपण यांची प्रशंसा केली. दमयंती नलाच्या वर्णनाने भारावून गेली. हंसाने नलालाही दमयंतीच्या गुणांचे वर्णन केले होते. अशा प्रकारे त्या राजहंसाने दोन अपरिचित जीवांमध्ये प्रेमाचा संदेशवाहक म्हणून काम केले.
आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर त्यांची पहिली भेट प्रत्यक्ष झाली नव्हती; पण एकमेकांच्या विचारांमध्ये आणि मनामध्ये ते आधीच भेटले होते.

दमयंतीच्या स्वयंवराची घोषणा

काळ पुढे गेला. दमयंती विवाहयोग्य झाली. राजा भीमाने तिच्या स्वयंवराची घोषणा केली. स्वयंवराची बातमी चारही दिशांना पसरली. देशोदेशीचे राजे, राजकुमार आणि पराक्रमी योद्धे विदर्भात येऊ लागले. परंतु दमयंतीच्या सौंदर्याची आणि गुणांची कीर्ती केवळ मानवांपर्यंत मर्यादित राहिली नाही. देवराज इंद्र, अग्नी, वरुण आणि यम यांनाही दमयंतीच्या स्वयंवराची माहिती मिळाली.तेही तिच्या स्वयंवराला जाण्यास निघाले.

देव आणि नलाची भेट

मार्गात देवांना राजा नल भेटला. नल स्वतःही दमयंतीला प्राप्त करण्याच्या इच्छेने विदर्भाकडे निघाला होता. पण देवांनी त्याला पाहिले आणि त्याच्याकडे एक वेगळीच विनंती केली.
“नल, तू आमचा दूत बनून दमयंतीकडे जा. तिला आमच्यापैकी एखाद्या देवाला पती म्हणून स्वीकारण्यास सांग.”
नलासमोर मोठी कसोटी होती. ज्या स्त्रीवर तो मनापासून प्रेम करत होता, तिच्याकडे दुसऱ्याचा संदेश घेऊन जाणे त्याला किती कठीण गेले असेल याची कल्पना करणेही अवघड आहे. पण नलाने देवांची आज्ञा मानली. यातून त्याचा कर्तव्यभाव आणि प्रामाणिकपणा दिसून येतो. तो दमयंतीच्या राजवाड्यात पोहोचला.

दमयंती आणि नलाची पहिली भेट

नलाने दमयंतीला देवांचा संदेश सांगितला. त्याने इंद्र, अग्नी, वरुण आणि यम यांच्या गुणांचे वर्णन केले आणि त्यांच्यापैकी एखाद्याला पती म्हणून स्वीकारण्याची विनंती केली.
पण दमयंती शांतपणे म्हणाली—“माझ्या मनाने नलाला आधीच पती म्हणून स्वीकारले आहे.”नल तिच्यासमोर उभा होता. दमयंतीला माहीत होते की तोच तिच्या मनातील पुरुष आहे. नलाने देवांचा संदेश पोहोचविला होता. आता त्याच्या समोर स्वतःचे प्रेम होते. दमयंतीने स्पष्ट सांगितले की तिच्या मनातील निर्णय बदलणे शक्य नाही.
हा प्रसंग या आख्यानातील अत्यंत सुंदर प्रसंग आहे.
कारण येथे प्रेम म्हणजे केवळ भावना नाही; तर स्वतःच्या निर्णयाशी प्रामाणिक राहण्याचे धैर्य आहे.

स्वयंवराची भव्य सभा

शेवटी स्वयंवराचा दिवस उजाडला. विदर्भाची राजधानी सजली होती. राजवाड्यात भव्य सभा भरली. अनेक राजे आणि राजकुमार आपल्या वैभवाचे प्रदर्शन करत उपस्थित झाले होते. सर्वांच्या नजरा दमयंतीकडे लागल्या होत्या.
दमयंती हातात वरमाला घेऊन सभागृहात प्रवेशली. पण अचानक तिच्यासमोर एक अद्भुत दृश्य उभे राहिले. तिला नलासारखे दिसणारे पाच पुरुष दिसले! एक खरा नल आणि चार देवांनी घेतलेले नलाचे रूप.
क्षणभर दमयंती गोंधळली.

तिने मनात देवांना प्रार्थना केली

“देवांनो, मी मनापासून नलालाच पती म्हणून स्वीकारले आहे. माझ्या सत्यनिष्ठेचा मान ठेवा आणि मला खरा नल ओळखण्याची बुद्धी द्या.”

दमयंतीने बारकाईने निरीक्षण केले. तिने पाहिले की देवांच्या पायांना धूळ लागलेली नाही. तयांच्या शरीरावर घाम नाही. त्यांच्या माळा कोमेजलेल्या नाहीत. त्यांच्या डोळ्यांची पापणी लवत नाही. त्यांची छाया जमिनीवर दिसत नाही. तर खरा नल मात्र माणूस असल्यामुळे या नैसर्गिक खुणा त्याच्यात दिसत होत्या. दमयंतीने खऱ्या नलाला ओळखले. तिने पुढे जाऊन नलाच्या गळ्यात वरमाला घातली. सभागृहात आनंदाची लहर पसरली. देवांनीही दमयंतीच्या निष्ठेचा आणि तिच्या निर्णयाचा मान ठेवला.

नल-दमयंतीचा विवाह

नल आणि दमयंतीचा विवाह मोठ्या आनंदात झाला.
काही काळ त्यांचे जीवन अत्यंत सुखाचे गेले. नलाला राज्य होते. दमयंती त्याची सहचारिणी होती. प्रजा सुखी होती. राजघराण्यात आनंद होता. त्यांना अपत्येही झाली. सगळे काही सुरळीत चालले होते. पण जीवन नेहमी एकाच मार्गाने चालत नाही. सुखानंतर दुःख आणि दुःखानंतर सुख—जीवनाचे हे चक्र सतत फिरत असते. नलाच्या जीवनात आता एका मोठ्या संकटाची सुरुवात होणार होती.

कलीचा राग

दमयंतीने नलाला पती म्हणून निवडल्यामुळे कली तिच्यावर आणि नलावर रुष्ट झाला होता. योग्य संधी मिळताच नलाच्या जीवनात त्याचा प्रभाव पडला. नलाच्या मनावर हळूहळू द्यूताचा मोह वाढू लागला. त्याचा भाऊ पुष्कर याने त्याला द्यूत खेळण्याचे आव्हान दिले. नलाने ते स्वीकारले. सुरुवातीला हा खेळ वाटत होता. पण हळूहळू खेळाने व्यसनाचे रूप घेतले. नल एकामागून एक डाव हरू लागला. त्याने संपत्ती गमावली. सोन्या-चांदीचे भांडार गेले. घोडे, हत्ती, रथ गेले. शेवटी राज्यही गेले. ज्याच्या आज्ञेने हजारो लोक चालत होते, तो राजा स्वतःच सर्वस्व गमावून बसला. ही घटना आपल्याला एक गंभीर जीवनधडा देते. व्यसन माणसाला एका दिवसात गरीब करत नाही; ते आधी विवेक हिरावून घेते आणि मग संपत्ती.

वनवासाची सुरुवात

राज्य गमावल्यानंतर नलाला निषध सोडावे लागले. दमयंतीने पतीला एकटे सोडण्यास नकार दिला. नलाने तिला समजावण्याचा प्रयत्न केला.
“तू राजकन्या आहेस. तुला वनातील कष्ट सहन करण्याची गरज नाही.” पण दमयंती म्हणाली—“ज्याच्यासोबत सुख वाटले, त्याच्यासोबत दुःख वाटणार नाही का?”
ही वाक्ये नल-दमयंतीच्या नात्याचा गाभा सांगतात.

दमयंतीने राजवैभवाचा त्याग केला. तिने पतीसोबत वनवास स्वीकारला. वनातील दुःखवनातील जीवन सोपे नव्हते. राजवाड्यातील सुखसोयी मागे राहिल्या.
समोर होती—
भूक, तहान, जंगल, अनिश्चितता आणि भविष्याची चिंता. नलाच्या मनात अपराधीपणाची भावना वाढत होती. त्याला सतत वाटत होते—“माझ्यामुळे दमयंतीला हे दुःख सहन करावे लागत आहे.”
दमयंती मात्र त्याला धीर देत होती. पण नलाच्या मनातला संघर्ष वाढतच गेला.

नलाने दमयंतीला सोडले

एके रात्री दमयंती गाढ झोपली होती. नल तिच्याकडे पाहत बसला. त्याच्या मनात विचार सुरू होते.
“ही राजकन्या माझ्यामुळे जंगलात आली. माझ्यामुळे तिने राजवैभव सोडले. तिच्या आयुष्याचे काय झाले?” दुःख आणि अपराधीपणाने त्याचे मन भरून आले आणि शेवटी त्याने अत्यंत कठोर निर्णय घेतला. तो दमयंतीला एकटी सोडून निघून गेला. दमयंती जागी झाली तेव्हा नल जवळ नव्हता. तिने त्याला शोधले. आवाज दिला. पण उत्तर मिळाले नाही. ती दुःखी झाली.
तिच्या आयुष्यातील हा सर्वांत कठीण क्षण होता. पण तिच्या मनातील नलावरील विश्वास संपला नाही.

दमयंतीचा संघर्ष

एकटी दमयंती जंगलात फिरू लागली. तिला अनेक संकटांचा सामना करावा लागला. कधी वन्य प्राण्यांचा धोका, कधी अनोळखी माणसांची भीती, तर कधी उपासमार. तरीही ती खचली नाही. शेवटी अनेक संकटांतून जात ती आपल्या माहेरी विदर्भात पोहोचली. राजा भीमाने आपल्या मुलीला पाहिले तेव्हा त्याचे हृदय हेलावून गेले. दमयंतीला सुरक्षित आश्रय मिळाला. पण तिच्या मनाला शांतता नव्हती. कारण तिच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा माणूस—नल—कुठे आहे?

नलाचे बाहुक रूप

दुसरीकडे नलाच्या जीवनातही मोठे परिवर्तन झाले. नलाची भेट कर्कोटक नागाशी झाली. कथेनुसार कर्कोटकाने नलाला दंश केला आणि त्यामुळे नलाचे रूप बदलले. नलाचे सुंदर राजरूप नाहीसे झाले. तो कुरूप दिसू लागला. पण त्याच्या अंतःकरणातील ज्ञान, कौशल्य आणि व्यक्तिमत्त्व मात्र बदलले नव्हते. त्याने बाहुक हे नाव धारण केले आणि अयोध्येचा राजा ऋतुपर्ण याच्याकडे आश्रय घेतला. नलाला घोड्यांची आणि रथविद्येची विलक्षण माहिती होती. तो ऋतुपर्णाचा सारथी बनला. एकेकाळचा राजा आता दुसऱ्या राजाचा सारथी झाला होता.
जीवनाने त्याला किती खाली आणले होते ! पण हा पराभव नव्हता. तो पुन्हा उभे राहण्याच्या प्रवासाचा भाग होता.

दमयंतीची नलाच्या शोधाची मोहीम

विदर्भात परतल्यानंतर दमयंतीने नलाचा शोध सुरू ठेवला. तिने अनेक दूत पाठवले. अनेक राज्यांत चौकशी केली. नलासारखी रथविद्या कोणाला अवगत आहे, त्याचे वर्णन काय आहे, तो कसा बोलतो—अशा अनेक संकेतांवरून ती नलाचा शोध घेत होती. एके दिवशी तिला एका कुशल सारथ्याबद्दल माहिती मिळाली. त्याचे नाव होते बाहुक. त्याची रथ चालविण्याची पद्धत विलक्षण होती. त्याच्या काही सवयी नलासारख्या वाटत होत्या. दमयंतीच्या मनात आशेचा किरण निर्माण झाला.

दमयंतीची युक्ती

नल खरोखर बाहुकाच्या रूपात आहे का हे निश्चित करण्यासाठी दमयंतीने एक योजना आखली. तिने दुसऱ्या स्वयंवराची बातमी पसरवली. ही बातमी ऋतुपर्णाच्या कानावर गेली. ऋतुपर्णाला विदर्भात पोहोचायचे होते.

त्यासाठी त्याने बाहुकाला रथ तयार करण्यास सांगितले. बाहुकाने अत्यंत वेगाने रथ चालवला. त्याच्या रथविद्येने ऋतुपर्णही आश्चर्यचकित झाला.
दमयंतीला खात्री वाटू लागली—हा बाहुक दुसरा कोणी नसून नलच आहे.

पुन्हा भेट

दमयंतीने बाहुकाची परीक्षा घेतली.
त्याच्या बोलण्यात, वागण्यात, स्वयंपाक करण्याच्या कौशल्यात आणि रथविद्येत तिला नलाच्या आठवणी जाणवत होत्या. शेवटी सत्य समोर आले. बाहुक म्हणजेच राजा नल ! दमयंती आणि नलाची पुन्हा भेट झाली.
वर्षानुवर्षांचा विरह, दुःख, गैरसमज आणि वेदना एका क्षणात डोळ्यांसमोर उभे राहिले. पण यावेळी त्यांच्या प्रेमात पूर्वीची केवळ तरुण भावना नव्हती. त्यात अनुभव होता. दुःखातून आलेली परिपक्वता होती.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे-एकमेकांवरील विश्वास पुन्हा जिवंत झाला होता.

नलाचा पुनर्जन्म

नलाने आपले ज्ञान पुन्हा मिळवले.
ऋतुपर्णाकडून त्याने द्यूतविद्येचे रहस्य समजून घेतले. त्यामुळे त्याला पूर्वी झालेल्या चुका समजल्या. नंतर तो निषधमध्ये परतला. पुष्कराला द्यूतासाठी आव्हान दिले. यावेळी नलाच्या हातात केवळ भाग्य नव्हते; त्याच्याकडे अनुभव आणि ज्ञान होते. त्याने पुष्कराचा पराभव केला आणि आपले राज्य परत मिळवले. पण त्याने पुष्कराशी सूडाने वागण्याऐवजी त्याला क्षमा केली, अशी या कथेला पुढे जोडली जाणारी परंपरा आहे.

नल पुन्हा राजा झाला. दमयंती पुन्हा त्याच्या सोबत होती. पण हा तोच नल नव्हता जो पूर्वी राजवैभवात रमला होता. हा नल संकटातून शिकलेला नल होता.

नल-दमयंती कथा आपल्याला काय शिकवते?

या आख्यानाकडे केवळ प्रेमकथा म्हणून पाहणे म्हणजे तिच्या विशाल अर्थाला मर्यादा घालणे होय.

१. प्रेमात निवड आणि जबाबदारी दोन्ही असतात.

दमयंतीने नलाची निवड केली. पण निवड केल्यानंतर त्याच्या सुख-दुःखात सहभागी होण्याची जबाबदारीही स्वीकारली. आजच्या काळात नाती अनेकदा परिस्थितीनुसार बदलतात. नल-दमयंतीची कथा मात्र विचारते.

आपण व्यक्तीवर प्रेम करतो की तिच्या परिस्थितीवर?

२. संकटात माणसाची खरी ओळख होते.

राजा असताना नलाकडे सर्व काही होते. सगळे त्याचा सन्मान करत होते. पण राज्य गेले, संपत्ती गेली आणि रूपही बदलले तेव्हा त्याची खरी परीक्षा सुरू झाली. माणूस श्रीमंत असताना त्याच्याभोवती असणारे लोक अनेक असतात. पण संकटात त्याच्या बाजूला कोण उभे राहते, हेच नात्याचे खरे मूल्य सांगते.

३. व्यसनाची सुरुवात छोटी असू शकते.

नलाने द्यूत खेळायला सुरुवात केली तेव्हा त्याला कदाचित वाटले नसेल की हा खेळ त्याचे राज्य आणि जीवन उद्ध्वस्त करेल. हीच व्यसनाची धोकादायक बाजू आहे. व्यसन आधी वेळ घेतं, मग विवेक घेतं आणि शेवटी आयुष्याची दिशा बदलतं.

४. चुका झाल्या तरी जीवन संपत नाही.

नलाकडून गंभीर चुका झाल्या. त्याने राज्य गमावले. दमयंतीला दुःख दिले. तरी त्याने शेवटी स्वतःला सावरले.

यातून एक मोठा संदेश मिळतो—

चूक होणे हा शेवट नाही; चूक ओळखून स्वतःला बदलणे ही नव्या जीवनाची सुरुवात असू शकते.

५. स्त्रीची बुद्धिमत्ता आणि धैर्य.

दमयंती ही या कथेत केवळ नलाची पत्नी नाही. ती स्वतः निर्णय घेणारी, संकटांचा सामना करणारी आणि योग्य वेळी बुद्धीचा वापर करणारी स्त्री आहे. स्वयंवरात तिने देवांमधून खऱ्या नलाला ओळखले. नंतर नलाचा शोध घेण्यासाठी तिने युक्ती आखली. म्हणून दमयंतीचे व्यक्तिमत्त्व प्रेमाबरोबरच बुद्धिमत्ता, आत्मविश्वास आणि धैर्याचेही प्रतीक आहे.
आजच्या जीवनासाठी नल-दमयंती
आजचे जग बदलले आहे.
राजे नाहीत.

स्वयंवराच्या सभा नाहीत.

वनवासाचे स्वरूपही बदलले आहे.

पण माणसाच्या मनातील प्रश्न तेच आहेत—

प्रेम टिकेल का?

विश्वास टिकेल का?

संकट आले तर नातं टिकेल का?

चूक झाली तर पुन्हा उभे राहता येईल का?

व्यसनापासून स्वतःला वाचवता येईल का?

आणि सर्वांत महत्त्वाचे—

परिस्थिती बदलली तरी आपण आपल्या माणसांशी प्रामाणिक राहू शकतो का?
नल-दमयंतीची कथा या प्रश्नांना थेट उत्तर देत नाही.
ती आपल्याला विचार करायला भाग पाडते.

शेवटचा संदेश

नल-दमयंतीची कथा हजारो वर्षांपूर्वीची असली तरी तिचे भावविश्व आजही जिवंत आहे. कारण माणूस बदलला असला तरी प्रेम, अहंकार, मोह, व्यसन, दुःख, विरह, आशा आणि पुनर्मिलन या भावना आजही तितक्याच आहेत.

नलाकडे राज्य होते—ते गेले.

संपत्ती होती—ती गेली.

सुंदर रूप होते—तेही गेले.

पत्नीची साथ होती—तीही काही काळ तुटली.

पण शेवटी नलाने स्वतःला पुन्हा शोधले. दमयंतीनेही संकटात स्वतःची ओळख गमावली नाही.
म्हणून या संपूर्ण आख्यानाचा सार एका वाक्यात सांगायचा झाला तर—
“नियती माणसाची परीक्षा घेऊ शकते; परिस्थिती त्याला खाली खेचू शकते; पण निष्ठा, विवेक, संयम आणि प्रयत्न यांच्या जोरावर माणूस पुन्हा उभा राहू शकतो.”

आणि म्हणूनच नल-दमयंतीची कथा केवळ स्वयंवराची कथा नाही; ती जीवनाच्या स्वयंवराची कथा आहे. आपल्या आयुष्यातही दररोज अनेक निवडी आपल्या समोर येतात. कधी मोह आणि संयम यांच्यात, कधी अहंकार आणि नम्रता यांच्यात, कधी चुकीचा मार्ग आणि योग्य मार्ग यांच्यात, कधी हार मानणे आणि पुन्हा प्रयत्न करणे यांच्यात. त्या प्रत्येक वेळी आपण कोणती निवड करतो, यावर आपल्या जीवनाची दिशा ठरते.
नलाने चूक केली, पण शेवटी स्वतःला सावरले.
दमयंतीवर संकट आले, पण तिने आशा सोडली नाही.
दोघे दूर गेले, पण विश्वासाचा धागा तुटला नाही.
आणि म्हणूनच शेवटी त्यांचे जीवन पुन्हा एकत्र आले.

हीच या अजरामर आख्यानाची खरी ताकद आहे.

प्रेम असेल तर त्यात विश्वास असावा,
नातं असेल तर त्यात निष्ठा असावी,
संकट असेल तर त्यात संयम असावा,
आणि चूक झाली तर पुन्हा उभे राहण्याची तयारी असावी.

हीच नल-दमयंतीची कथा…
हीच तिची शिकवण…

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८