आज सर्वपित्री अमवस्या श्राद्ध पक्षातील शेवटचा दिवस आमच्या वऱ्हाडात या सणाला अखरपक म्हणून संबोधतात या निमित्यानेव एक चिंतनपर लेख आपल्या सर्वांसाठी. “पूर्वजांच्या स्मृती जपताना त्यांच्या संस्कारांचा वारसा पुढे नेऊ या; आणि जे आपल्यासोबत आज आहेत, त्यांना प्रेम, सन्मान आणि आपुलकी देऊ या.” भारतीय संस्कृती ही केवळ सण-उत्सवांची किंवा धार्मिक विधींची संस्कृती नाही, तर ती कृतज्ञतेची, नातेसंबंधांची आणि माणुसकीची संस्कृती आहे. आपल्या जीवनात जे काही आहे, त्यामागे अनेक पिढ्यांचे कष्ट, त्याग, संघर्ष आणि आशीर्वाद आहेत, ही जाणीव करून देणारा दिवस म्हणजे सर्वपित्री अमावस्या.
पितृपक्षातील हा दिवस आपल्या दिवंगत पूर्वजांचे स्मरण करण्यासाठी, त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि त्यांच्या संस्कारांचे आत्मपरीक्षण करण्यासाठी महत्त्वाचा मानला जातो. या दिवशी केले जाणारे श्राद्ध, तर्पण, अन्नदान आणि दानधर्म यांमागे केवळ धार्मिक श्रद्धा नाही, तर आपल्या मुळांशी जोडलेले राहण्याची एक भावनिक परंपराही आहे. मात्र या परंपरेचा खरा अर्थ समजून घेताना आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा—आपण दिवंगत पूर्वजांच्या स्मरणासाठी जेवढी श्रद्धा व्यक्त करतो, तेवढे प्रेम आणि आदर आपल्या घरातील हयात असलेल्या ज्येष्ठांना देतो का?
सर्वपित्री अमावस्येला तांदळाची खीर आणि पक्वान्ने करण्याचे महत्त्व
सर्वपित्री अमावस्येच्या निमित्ताने अनेक घरांमध्ये तांदळाची खीर, पुरी, भाजी, वरण-भात आणि इतर पारंपरिक पक्वान्ने तयार केली जातात. आपल्या कुटुंबाच्या परंपरेनुसार पूर्वजांना आवडणारे पदार्थही बनवले जातात. तांदळाची खीर ही केवळ एक गोड पाककृती नाही. आपल्या भारतीय संस्कृतीत गोड पदार्थ हे आनंद, मंगलभाव, समाधान आणि प्रेमाचे प्रतीक मानले जातात. दूध, तांदूळ आणि साखर यांपासून तयार होणारी खीर ही अनेक धार्मिक आणि कौटुंबिक प्रसंगी आदराने अर्पण केली जाते. या दिवशी पूर्वजांच्या स्मरणार्थ खीर आणि इतर पक्वान्ने तयार करण्यामागे एक सुंदर भावना आहे—आपल्या प्रिय व्यक्ती आज आपल्यात नसल्या, तरी त्यांच्या आठवणी, आवडी-निवडी आणि त्यांच्याशी जोडलेले भावबंध आपल्या मनात आजही जिवंत आहेत. कधी आजीने प्रेमाने बनवलेली खीर, कधी आजोबांना आवडणारा एखादा पदार्थ, तर कधी सणासुदीला संपूर्ण कुटुंबाने एकत्र बसून केलेले भोजन—या आठवणी माणसाला त्याच्या बालपणाशी आणि कुटुंबाच्या मुळांशी जोडून ठेवतात. अशा पदार्थांच्या माध्यमातून आपण केवळ पूर्वजांचे स्मरण करत नाही, तर आपल्या कुटुंबाचा सांस्कृतिक वारसाही जतन करतो.
पूर्वजांसाठी काढलेला नैवेद्य आणि त्याचे भावनिक महत्त्व
अनेक कुटुंबांमध्ये सर्वपित्री अमावस्येला तयार केलेल्या अन्नातून पूर्वजांच्या स्मरणार्थ एक भाग वेगळा काढला जातो. तो पारंपरिक पद्धतीनुसार अर्पण केला जातो. काही ठिकाणी या अन्नाला पितृभाग असेही म्हटले जाते. घरातील रीतिरिवाजांनुसार तो अन्नाचा भाग विशिष्ट ठिकाणी ठेवला जातो किंवा धार्मिक परंपरेनुसार अर्पण केला जातो. या कृतीमागील मूलभूत भावना म्हणजे आपल्या पूर्वजांप्रती आदर आणि कृतज्ञता व्यक्त करणे. आपल्या पूर्वजांनी आपल्याला अन्नाचे महत्त्व शिकवले, कुटुंबासाठी कष्ट घेतले आणि आपल्या पुढच्या पिढीचे पोट भरावे म्हणून अनेक त्याग केले. त्यांच्या स्मरणार्थ अन्न अर्पण करताना त्यांच्या त्या योगदानाची आठवण मनात जागी होते.
धार्मिक श्रद्धेनुसार या अर्पणाला पितरांप्रती आदर व्यक्त करण्याचे महत्त्व आहे. मात्र या विधींचे आध्यात्मिक परिणाम प्रत्येकाच्या श्रद्धेनुसार समजले जातात; त्यांचे वैज्ञानिकदृष्ट्या निश्चित परिणाम असल्याचा दावा करता येत नाही. या परंपरेतील एक सामाजिक संदेशही महत्त्वाचा आहे—अन्नाचा आदर करा, अन्न वाया घालवू नका आणि ज्यांना अन्नाची गरज आहे, त्यांच्यापर्यंत ते पोहोचवा. पूर्वजांच्या स्मरणार्थ अन्न तयार केले असेल, तर ते स्वच्छतेने आणि आदराने हाताळावे. धार्मिक विधीनंतर उरलेले सुरक्षित अन्न वाया न घालवता गरजू व्यक्तींना द्यावे. अन्नदान हे आपल्या कृतज्ञतेला प्रत्यक्ष कृतीची जोड देणारे माध्यम ठरू शकते.
कावळ्याला अन्न देण्यामागील परंपरा काय सांगते?
सर्वपित्री अमावस्येला अनेक घरांमध्ये कावळ्यासाठी अन्न ठेवण्याची प्रथा आहे. हिंदू धार्मिक आणि लोकपरंपरेत कावळ्याचा संबंध पितरांशी जोडला जातो. त्यामुळे कावळ्याला अन्न देणे हे पूर्वजांच्या स्मरणार्थ केलेल्या विधीचा एक भाग मानले जाते. या प्रथेमागील श्रद्धा अशी आहे की, कावळ्याला अन्न अर्पण करून आपण आपल्या दिवंगत पूर्वजांप्रती आदर व्यक्त करतो. या परंपरेकडे पाहताना निसर्गाशी असलेले आपले नातेही लक्षात घ्यायला हवे. पक्षी, प्राणी आणि पर्यावरण हे आपल्या जीवनव्यवस्थेचे अविभाज्य घटक आहेत. त्यांच्याप्रती करुणा बाळगणे हीदेखील माणुसकीचीच शिकवण आहे. तथापि, कावळ्याने अन्न खाल्ले किंवा नाही, यावरून आपल्या पूर्वजांची प्रसन्नता किंवा अप्रसन्नता ठरवणे योग्य नाही. श्रद्धेचा आधार प्रेम आणि सद्भावना असावा; भीती किंवा अपराधीपणा नव्हे. पूर्वजांच्या नावाने अन्न अर्पण करताना एखाद्या भुकेल्या माणसाला अन्न देणे, तहानलेल्या व्यक्तीला पाणी देणे आणि गरजू कुटुंबाला मदत करणे हेही तितकेच अर्थपूर्ण कार्य आहे.
पूर्वजांचे स्मरण करताना घरातील वयोवृद्धांना विसरू नका!
सर्वपित्री अमावस्येच्या निमित्ताने सर्वांत महत्त्वाचा विचार आपल्या घरातील वृद्ध आई-वडील, आजी-आजोबा आणि इतर ज्येष्ठ व्यक्तींबद्दल करायला हवा. आपल्या पूर्वजांच्या स्मरणार्थ आपण खीर-पक्वान्ने तयार करतो, धार्मिक विधी करतो आणि त्यांना श्रद्धांजली अर्पण करतो. परंतु त्याच घरात आपल्या सोबत राहणाऱ्या वृद्ध व्यक्तीला आपण किती वेळ देतो? त्यांची विचारपूस किती प्रेमाने करतो? त्यांच्या भावनांचा किती आदर करतो? वय वाढले की शरीराची क्षमता कमी होऊ शकते. चालताना आधाराची गरज भासू शकते, ऐकण्याची किंवा पाहण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. काहींना औषधोपचारांची गरज असते, तर काहींना एकटेपणा आणि दुर्लक्षित असल्याची भावना त्रास देत असते. परंतु एक गोष्ट आपण विसरता कामा नये—वृद्ध व्यक्तींचे वय वाढते; त्यांची प्रेमाची, आपुलकीची आणि सन्मानाची गरज संपत नाही.
त्यांनी आपल्या बालपणी आपल्याला हात धरून चालायला शिकवले. आपण आजारी पडलो तर रात्रभर जागून आपली काळजी घेतली. आपल्या शिक्षणासाठी, संसारासाठी आणि भविष्याच्या सुरक्षिततेसाठी त्यांनी स्वतःच्या इच्छा अनेकदा बाजूला ठेवल्या. आज त्यांच्या आयुष्यातील संध्याकाळ सुरू असताना त्यांना आपल्या प्रेमाच्या सावलीची गरज आहे.
वृद्ध आई-वडिलांसाठी आपण काय करायला हवे?
१. वेळ द्या आणि मनापासून ऐका : त्यांच्याजवळ काही वेळ शांतपणे बसा. त्यांच्या जुन्या आठवणी ऐका. त्यांनी सांगितलेली गोष्ट पूर्वी ऐकली असली, तरी ती पुन्हा ऐकताना कंटाळा दाखवू नका. कधी कधी त्यांना सल्ल्यापेक्षा ऐकून घेणारी व्यक्ती अधिक आवश्यक असते.
२. त्यांच्या स्वाभिमानाचा आदर करा : वृद्धत्व म्हणजे असहायता नव्हे. त्यांना प्रत्येक बाबतीत दुय्यम समजू नका. घरातील महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये त्यांचे मत विचारा. त्यांना शक्य असेल तेवढी कामे स्वतः करू द्या आणि आवश्यक तेव्हा मदत करा.
३. आरोग्याची आणि सुरक्षिततेची काळजी घ्या : औषधे वेळेवर घेण्यास मदत करा, नियमित वैद्यकीय तपासणीची व्यवस्था करा आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उपचार सुरू ठेवा. घरात पुरेसा प्रकाश, सुरक्षित स्नानगृह आणि पडण्याचा धोका कमी करणारी व्यवस्था ठेवा.
४. आर्थिक सुरक्षितता आणि स्वावलंबन जपा : त्यांच्या पैशांवर किंवा मालमत्तेवर स्वतःचा अधिकार गृहीत धरू नका. त्यांच्या आर्थिक निर्णयांचा आदर करा. आवश्यक खर्चासाठी त्यांना इतरांवर अवलंबून राहावे लागणार नाही, याची शक्य तेवढी काळजी घ्या.
५. प्रेमाने बोला; अपमान करू नका : त्यांचे विचार जुन्या पिढीचे असू शकतात. प्रत्येक बाबतीत त्यांच्याशी सहमत होणे आवश्यक नाही; परंतु मतभेद व्यक्त करतानाही सन्मान राखता येतो. घरातील इतरांसमोर त्यांना कमी लेखणे, टोमणे मारणे किंवा त्यांच्या वृद्धत्वाची खिल्ली उडवणे टाळा.
६. त्यांना कुटुंबाचा भाग असल्याची जाणीव करून द्या : सण-उत्सव, वाढदिवस, कौटुंबिक समारंभ आणि महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये त्यांना सहभागी करा. नातवंडांशी त्यांचे नाते फुलू द्या. शक्य असल्यास त्यांना फिरायला घेऊन जा आणि त्यांच्या आवडीच्या गोष्टी करण्यासाठी प्रोत्साहन द्या.
७. एकटेपणा दूर करण्यासाठी प्रयत्न करा : विशेषतः मुले कामानिमित्त दूर राहत असतील, तर नियमित फोन करा किंवा व्हिडिओ कॉल करा. त्यांच्या शेजारी राहणाऱ्या नातेवाइकांशी किंवा विश्वासू व्यक्तींशी संपर्क ठेवा. वृद्ध व्यक्तींना सामाजिक संपर्क आणि भावनिक आधार मिळेल, याची काळजी घ्या.
या सर्व गोष्टी करण्यासाठी मोठ्या पैशांची गरज नसते. त्यासाठी लागते ती संवेदनशीलता, थोडा वेळ आणि प्रेमाने वागण्याची तयारी.
जिवंतपणी प्रेम द्या; मृत्यूनंतर पश्चात्ताप करू नका!
हा विषय विचार करायला लावणारा आहे. काही वेळा वृद्ध आई-वडिलांना आपल्या मुलांशी बोलण्यासाठीही वेळ मागावा लागतो. मुलांकडे पैसा असतो, मोठे घर असते, सुखसोयी असतात; पण त्यांच्याजवळ बसून दोन शब्द बोलायला वेळ नसतो. कधी वृद्ध आईला दिवसभर कोणाशी बोलायला मिळत नाही. कधी वडील आपल्या मुलाला एखादी गोष्ट सांगण्यासाठी वाट पाहत असतात. कधी आजी-आजोबांना नातवंडांशी खेळायचे असते; पण प्रत्येक जण मोबाईलमध्ये व्यस्त असतो. अशा वेळी त्यांच्या मनात निर्माण होणारा एकटेपणा आपल्याला दिसतही नाही. आणि जेव्हा ती व्यक्ती कायमची निघून जाते, तेव्हा तिच्या आठवणीने आपण व्याकूळ होतो. तिच्या आवडीचे पदार्थ आठवतात. तिचा आवाज आठवतो. तिने केलेला त्याग आठवतो. मग मनात प्रश्न येतो—थोडा अधिक वेळ दिला असता, आणखी काही प्रेमाचे शब्द बोललो असतो, तर किती बरे झाले असते!
म्हणूनच सर्वपित्री अमावस्येच्या निमित्ताने आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारू या: ज्यांच्या स्मरणार्थ आपण आज अन्नाचा नैवेद्य अर्पण करतो, त्यांच्यासारख्या आपल्या घरातील जिवंत ज्येष्ठांना आपण आज प्रेमाचा घास आणि आपुलकीचे दोन शब्द देतो का?
आपल्या श्रद्धेचा अपमान न करता, आपल्या वागण्याचे प्रामाणिक आत्मपरीक्षण करणे हीच या दिवसाची खरी शिकवण ठरू शकते.
पूर्वजांच्या नावाने सेवाभावाचा संकल्प करू या
पूर्वजांचे स्मरण केवळ एका दिवसापुरते मर्यादित राहू नये. त्यांच्या नावाने आपण काही विधायक कृती करण्याचा संकल्प करू शकतो. एखाद्या गरजू व्यक्तीला अन्नदान करणे.
वृद्धाश्रमातील ज्येष्ठांना भेटून त्यांच्याशी संवाद साधणे.
गरजू विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी मदत करणे. आपल्या कुटुंबातील वृद्ध व्यक्तींच्या आरोग्याची काळजी घेणे. कुटुंबातील दुरावलेली नाती जोडण्याचा प्रयत्न करणे. पूर्वजांच्या चांगल्या आठवणी आणि जीवनमूल्ये पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे. अशा कृतींमुळे धार्मिक श्रद्धेला सामाजिक बांधिलकीची जोड मिळते. आपल्या पूर्वजांच्या स्मृती समाजासाठी काही चांगले करण्याची प्रेरणा बनू शकतात.
समारोप : पूर्वजांना श्रद्धांजली आणि जिवंत ज्येष्ठांना सन्मान
सर्वपित्री अमावस्या आपल्याला भूतकाळाशी जोडते, वर्तमानातील कर्तव्याची जाणीव करून देते आणि भविष्याच्या पिढ्यांसाठी चांगला वारसा निर्माण करण्याची प्रेरणा देते. या दिवशी घरात खीर आणि पक्वान्ने बनवताना आपल्या पूर्वजांच्या आठवणींना उजाळा देऊ या. परंपरेनुसार अन्न अर्पण करताना त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करू या. शक्य असेल तिथे गरजू व्यक्तींना अन्नदान करू या. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या घरातील वृद्ध आई-वडिलांना, आजी-आजोबांना आणि ज्येष्ठांना प्रेमाने जवळ घेऊ या. त्यांच्या आयुष्यातील अनुभवांचा आदर करू या. त्यांच्या औषधोपचारांची काळजी घेऊ या. त्यांच्या मनातील भावना समजून घेऊ या. त्यांना आपण कुटुंबासाठी महत्त्वाचे आहोत, ही जाणीव करून देऊ या. कारण परंपरा जपणे महत्त्वाचे आहे; पण परंपरेतील माणुसकी जपणे त्याहून अधिक महत्त्वाचे आहे.
पूर्वजांचे स्मरण श्रद्धेने करू या, त्यांच्या संस्कारांचे जतन कृतीतून करू या आणि आपल्या घरातील ज्येष्ठांचे आयुष्य प्रेमाने समृद्ध करू या. आपण गेल्यानंतर आपल्या मुलांनी आपल्या स्मरणार्थ काय केले, यापेक्षा आपण जिवंत असताना किती प्रेम दिले, किती माणसे जोडली आणि किती चांगुलपणा पेरला, हे अधिक महत्त्वाचे नाही का?
चला, या सर्वपित्री अमावस्येला एक संकल्प करू या—आपल्या पूर्वजांच्या स्मृतींचा सन्मान करू आणि आपल्या सोबत असलेल्या ज्येष्ठांना उपेक्षा नव्हे, तर प्रेम; एकटेपणा नव्हे, तर सहवास; आणि केवळ औपचारिक आदर नव्हे, तर मनापासूनचा सन्मान देऊ. “दिवंगत पूर्वजांना श्रद्धेचे अर्पण करू या; पण हयात असलेल्या आई-वडिलांना प्रेमाचे अर्पण करायला विसरू नका. कारण स्मृतींना श्रद्धांजली मिळते, पण जिवंत माणसांना सहवासाची गरज असते.”
सर्व ज्ञात-अज्ञात पूर्वजांच्या पवित्र स्मृतींना विनम्र अभिवादन!
सर्वपित्री अमावस्येनिमित्त सर्वांना कृतज्ञता, सद्भावना आणि माणुसकी जपण्याचा संदेश!
लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ आणि लाईफ कोच
H24 FIT CLUB & NUTRI-WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८
Author: इंजि. प्रदीप चौधरी
लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.
