महान क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त यांच्या दि.२० जुलै २०२६ रोजी असलेल्या ६१ व्या स्मृतिदिनानिमित्त साहित्यिक प्रा.अरुण बाबारावजी बुंदेले यांचा लेख येथे वाचकांसाठी प्रकाशित करीत आहोत.
क्रांतिकारी बटुकेश्वर दत्त
थोर देशभक्त,महान क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त यांच्या दि.२० जुलै २०२६ ला असलेल्या ६१ व्या स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन ॥
थोर देशभक्त महान क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त यांचा जन्म दि.१८ नोव्हेंबर १९१० रोजी पश्चिम बंगालमधील वर्धमान जिल्ह्यात झाला. त्यांचे बालपण आणि शिक्षण उत्तर प्रदेशातील कानपूर येथे झाले. त्यांना प्रेमाने ‘बी.के. दत्त’ म्हणून ओळखले जायचे. कानपूरमध्ये शिकत असतानाच त्यांची भेट क्रांतिकारक भगतसिंग यांच्याशी झाली. क्रांतिकारी चळवळीत प्रवेश १९२४ मध्ये त्यांनी ‘हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन’ (HSRA) या क्रांतिकारी संघटनेत प्रवेश केला. देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांनी सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग निवडला. त्यांनी बॉम्ब बनवण्याचे तंत्रज्ञान आणि कौशल्य आत्मसात केले होते.
संघटनेमध्ये ते एक अत्यंत विश्वासू आणि सक्रिय सदस्य म्हणून कार्यरत होते. ऐतिहासिक दिल्ली विधानसभा बॉम्बस्फोट दि. ८ एप्रिल १९२९ रोजी त्यांनी भगतसिंग यांच्यासोबत दिल्लीच्या केंद्रीय विधानसभेत बॉम्ब फेकले. ‘पब्लिक सेफ्टी बिल’ आणि ‘ट्रेड डिस्प्युट्स बिल’ यांसारख्या जुलमी कायद्यांचा निषेध करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश होता. हा बॉम्बस्फोट कोणालाही दुखापत करण्यासाठी नव्हे, तर ब्रिटीश सरकारला इशारा देण्यासाठी केला होता. “बहिऱ्या इंग्रज सरकारला ऐकू येण्यासाठी हा धमाका आवश्यक होता,” अशी त्यांची भूमिका होती. बॉम्ब फेकल्यानंतर त्यांनी घटनास्थळावरून पळून न जाता स्वतःला पोलिसांच्या स्वाधीन केले. विधानसभा गृहात त्यांनी ‘इन्कलाब जिंदाबाद’ आणि ‘साम्राज्यवाद का नाश हो’ अशा घोषणा दिल्या. त्यांनी तिथे क्रांतिकारी विचार पसरवणारी पत्रकेही हवेत उडवली होती. या घटनेमुळे संपूर्ण देशात देशभक्तीची एक मोठी लाट निर्माण झाली. ब्रिटिश सरकारने त्यांच्यावर खटला चालवून त्यांना जन्मठेपेची (काळ्या पाण्याची) शिक्षा सुनावली. त्यांना अंदमानच्या कुप्रसिद्ध सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले. क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त यांनी कारागृहात राजकीय कैद्यांच्या हक्कांसाठी केलेले उपोषण हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक अध्याय आहे.
ब्रिटिश कारागृहात भारतीय राजकीय कैद्यांना अत्यंत अपमानास्पद, अमानुष आणि भेदभावपूर्ण वागणूक दिली जात असे. युरोपियन कैद्यांच्या तुलनेत भारतीय कैद्यांना निकृष्ट दर्जाचे अन्न, कपडे आणि अस्वच्छ खोल्यांमध्ये ठेवले जाई. या अन्यायाविरुद्ध आणि भारतीय कैद्यांना ‘राजकीय कैदी’ म्हणून दर्जा मिळावा यासाठी बटुकेश्वर दत्त आणि भगतसिंग यांनी तुरुंगातच ऐतिहासिक उपोषण सुरू केले. हे उपोषण अत्यंत खडतर होते, जे ६३ दिवसांपेक्षा जास्त काळ चालले. उपोषणादरम्यान ब्रिटीश अधिकाऱ्यांनी त्यांचे उपोषण मोडण्यासाठी त्यांच्यावर अमानुष अत्याचार केले आणि बळजबरीने अन्न भरवण्याचा प्रयत्न केला,
परंतु, कोणत्याही छळाला न जुमानता बटुकेश्वर दत्त आपल्या मागण्यांवर ठाम राहिले. याच उपोषणादरम्यान त्यांचे सहकारी क्रांतिकारक जतींद्रनाथ दास (जतिन दा) यांचा ६३ व्या दिवशी मृत्यू झाला, ज्यामुळे देशभरात तीव्र संताप निर्माण झाला. लाहोर कट खटल्याच्या निकालानंतर बटुकेश्वर दत्त यांना अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये (काळ्या पाण्याची शिक्षा) पाठवण्यात आले. तेथेही कैद्यांच्या दयनीय स्थितीविरुद्ध त्यांनी १९३३ आणि १९३७ मध्ये पुन्हा ऐतिहासिक उपोषणे केली आणि ब्रिटीश सरकारला नमण्यास भाग पाडले. या प्रदीर्घ उपोषणामुळे आणि जेलमधील छळामुळे त्यांना कारागृहातच क्षयरोगाची (टीबी) लागण झाली, ज्यामुळे त्यांची प्रकृती कमालीची खालावली. या ऐतिहासिक उपोषणामुळे अखेर ब्रिटिश सरकारला नमते घ्यावे लागले.
कारागृहातील भारतीय कैद्यांच्या स्थितीत सुधारणा करण्यात आली आणि त्यांना पुस्तके, वर्तमानपत्रे वाचण्याचे तसेच लिहिण्याचे काही मूलभूत अधिकार मंजूर करण्यात आले.
पुढे प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे आणि १९३८ मध्ये महात्मा गांधी यांच्या हस्तक्षेपामुळे त्यांची अंदमानच्या कारागृहातून मुक्तता करण्यात आली. उपोषण आणि तुरुंगातील अमानुष छळामुळे त्यांची प्रकृती कमालीची बिघडली. प्रकृती बिघडल्यामुळे त्यांची पुढे सुटका झाली आणि १९४७ मध्ये देश स्वतंत्र झाला.
स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी अंजली दत्त यांच्याशी विवाह केला. दुर्दैवाने स्वातंत्र्यानंतर या महान क्रांतिकारकाला अत्यंत गरिबीत आणि उपेक्षित जीवन जगावे लागले.
उदरनिर्वाहासाठी त्यांना बस वाहतूक कंपनीत नोकरी आणि सिगारेट कंपनीचा एजंट म्हणून काम करावे लागले. शेवटच्या दिवसांत त्यांना कर्करोग (कॅन्सर) सारख्या गंभीर आजाराने ग्रासले. प्रदीर्घ आजारपणानंतर दि.२० जुलै १९६५ रोजी दिल्लीतील एम्स रुग्णालयात त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या इच्छेनुसार, हुसेनवाला (पंजाब) येथे भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांच्या समाधीजवळच त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.
बटुकेश्वर दत्त यांचे बलिदान आणि देशभक्ती आजही प्रत्येक भारतीयांना प्रेरित करते.असे थोर देशभक्त महान क्रांतिकारक बटुकेश्वर दत्त यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन ॥
लेखक –
प्रा. अरुण बाबारावजी बुंदेले
समता गौरव पुरस्कार प्राप्त
साहित्यिक, अमरावती.
संपर्क – ८०८७७४८६०९
Author: प्रा. अरुण बाबारावजी बुंदेले
लेखक एक उत्कृष्ट शिक्षक, प्राध्यापक, विद्यार्थी मार्गदर्शक, साहित्यिक, कवी, अभंगकार, समाजप्रबोधनकर्ते असून अमरावती शहरातील प्रतिष्ठित नागरिक आहेत. सामाजिक, शैक्षणिक, साहित्यिक विषयावरील बारा पुस्तकांचे लेखक असून बावीस पुरस्कारांचे मानकरी आहेत.
