पश्चिम बंगालच्या राजकारणात २०२६ मध्ये झालेली विधानसभा निवडणूक ही एका मोठ्या युगाचा अंत ठरली आहे. सलग १५ वर्षे सत्तेत राहिलेल्या ममता बॅनर्जी आणि त्यांच्या तृणमूल काँग्रेसला (TMC) भारतीय जनता पक्षाने (BJP) मोठा धक्का देत पराभूत केले. खुद्द ममता बॅनर्जी यांचा त्यांच्या भवानीपूर या बालेकिल्ल्यात झालेला पराभव आणि भाजपने पार केलेला २०० जागांचा टप्पा, यालाच राजकीय भाषेत ‘दीदींचे पानिपत’ म्हटले जात आहे.
या ऐतिहासिक सत्तांतराची आणि पराभवाची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे मांडता येतील:
१. आर. जी. कर रुग्णालय प्रकरण आणि महिलांची नाराजी ममता
बॅनर्जी यांची सर्वात मोठी ताकद’महिला मतदार’ होती. मात्र, २०२४ मध्ये कोलकाता येथील आर. जी. कर मेडिकल कॉलेजमध्ये महिला शिकाऊ डॉक्टरवर झालेल्या अत्याचार आणि हत्येच्या प्रकरणामुळे जनमानसात प्रचंड संताप होता. या प्रकरणाच्या तपासातील त्रुटी आणि राज्य सरकारवर झालेले ‘कव्हर-अप’चे आरोप यामुळे महिला वर्गाचा दीदींवरील विश्वास उडाला, ज्याचा थेट परिणाम मतपेटीवर झाला.
२. संदेशखाली आणि भ्रष्टाचाराचे आरोप
संदेशखाली येथे महिलांवर झालेले अत्याचार आणि स्थानिक तृणमूल नेत्यांची गुंडगिरी यांमुळे सरकारची प्रतिमा मलिन झाली होती. तसेच, शिक्षक भरती घोटाळा, रेशन घोटाळा आणि ‘कट मनी’ संस्कृतीमुळे सामान्य जनता त्रस्त होती. सक्तवसुली संचालनालय (ED) आणि सीबीआय (CBI) ने केलेल्या कारवायांनी भ्रष्टाचाराचे जाळे उघड केले, ज्यामुळे मध्यमवर्गीय मतदार तृणमूलपासून दुरावला.
३. सुवेंदु अधिकारी यांचा ‘जायंट किलर’ म्हणून उदय
ममता बॅनर्जींचे एकेकाळचे विश्वासू सहकारी सुवेंदु अधिकारी यांनी या निवडणुकीत भाजपचे नेतृत्व करत ममतांना त्यांच्याच भवानीपूर मतदारसंघात पराभूत केले. नंदीग्रामनंतर भवानीपूरमध्येही दीदींचा पराभव होणे, हे सुवेंदु अधिकारी यांच्या वाढत्या प्रभावाचे आणि तृणमूलच्या अंतर्गत विघटनाचे लक्षण मानले जाते.
४. हिंदू मतांचे ध्रुवीकरण आणि सत्ताविरोधी लाट (Anti-incumbency)
१५ वर्षांच्या सलग सत्तेनंतर नैसर्गिकरित्या सरकारबद्दल जनतेत नाराजी होती. भाजपने ‘तुष्टीकरणाचे राजकारण’ (Appeasement Politics) हा मुद्दा प्रभावीपणे मांडला. विशेषतः सीएए (CAA) आणि घुसखोरीच्या मुद्द्यावर हिंदू मतांचे मोठ्या प्रमाणावर ध्रुवीकरण झाले. उत्तर बंगाल आणि आदिवासी बहुल भागात भाजपने आपली पकड मजबूत केली होती, जी तृणमूलला तोडता आली नाही.
५. आय-पॅक (I-PAC) वरील छापे आणि संघटन ढासळणे
निवडणुकीच्या ऐन काळात तृणमूलची रणनीती आखणाऱ्या ‘I-PAC’ संस्थेवर पडलेले छापे आणि तपास यंत्रणांच्या कचाट्यात सापडलेले बडे नेते यामुळे तृणमूलची निवडणूक यंत्रणा खिळखिळी झाली होती. दुसरीकडे, भाजपने बुथ स्तरावर मजबूत संघटन बांधले होते.
निष्कर्ष –
थोडक्यात सांगायचे तर, “भ्रष्टाचार, महिला सुरक्षेचा प्रश्न आणि सुवेंदु अधिकारींचे तगडे आव्हान” या त्रिसूत्रीमुळे पश्चिम बंगालमध्ये परिवर्तन घडले. ममता बॅनर्जींचा करिष्मा यावेळी ‘आर. जी. कर’ सारख्या संवेदनशील मुद्द्यापुढे फिका पडला आणि बंगालच्या राजकारणात भाजपच्या रूपाने एक नवीन सत्ताकेंद्र प्रस्थापित झाले.
हे पानिपत केवळ एका पराभवाचे प्रतीक नसून, बंगालच्या बदलत्या राजकीय मानसिकतेचा आरसा आहे.
📝 संपादकीय
Author: विवेक गंगाधरराव राऊत
Cheif Editor, Rayat Rakshak News, Maharashtra.
