“जैसे ज्याचे कर्म तैसे” — जीवनाचा खरा अर्थ सांगणारे भावगीत

“जगी जीवनाचे सार घ्यावे जाणुनी सत्वर,
जैसे ज्याचे कर्म तैसे फळ देतो रे ईश्वर…”

काही गाणी आपण ऐकतो आणि विसरून जातो; पण काही गाणी मनात घर करून जातात. त्यांच्या शब्दांमध्ये केवळ संगीत नसते, तर जीवनाचे तत्त्वज्ञान दडलेले असते. ‘जैसे ज्याचे कर्म तैसे’ हे असेच एक अंतर्मुख करणारे गीत. गीतकार अनंत पाटील, संगीतकार मधुकर पाठक आणि आपल्या प्रभावी आवाजाने हे गीत अजरामर करणारे गायक प्रल्हाद शिंदे अशी या गीताची ओळख उपलब्ध स्रोतांमध्ये दिली आहे. या गीताचा गाभा एका साध्या पण अत्यंत गंभीर विचारात आहे

माणसाचे जीवन त्याच्या कर्मांनी घडते. आपण काय मिळवले यापेक्षा आपण कसे जगलो, कोणासाठी जगलो आणि आपल्या कृतींमुळे इतरांच्या जीवनात काय बदल झाला, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.

क्षणिक सुखासाठी मूल्यांचा त्याग का करायचा?
गीतकार म्हणतात—
“क्षणिक सुखासाठी अपुल्या कुणी होतो नीतिभ्रष्ट…”
ही ओळ आजच्या जीवनाला अक्षरशः लागू पडते. अधिक पैसा मिळावा म्हणून भ्रष्ट मार्ग स्वीकारणे, पद मिळावे म्हणून दुसऱ्याचे नुकसान करणे, स्वतःच्या स्वार्थासाठी खोटे बोलणे किंवा क्षणिक आनंदासाठी नात्यांमध्ये फसवणूक करणे—या गोष्टी त्या क्षणी फायदेशीर वाटू शकतात. पण त्याची किंमत पुढे माणसाला मानसिक अस्वस्थता, अपराधीपणा आणि नात्यांचा तुटलेपणा यांच्या रूपाने मोजावी लागू शकते.

याच्या अगदी उलट काही माणसे स्वतःचे सुख बाजूला ठेवून इतरांसाठी जगतात. एखादा शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या भविष्यासाठी आयुष्य झोकून देतो; एखादा डॉक्टर आर्थिक लाभापेक्षा रुग्णाच्या सेवेला प्राधान्य देतो; एखादा शेतकरी स्वतः कष्ट सहन करून समाजाचे अन्नधान्य पिकवतो. त्यांच्या आयुष्याची श्रीमंती त्यांच्या बँक खात्यात नसते; ती त्यांच्या कर्मात आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या माणुसकीत असते.

कर्माचे फळ म्हणजे केवळ पैसा किंवा यश नाही
“जैसे ज्याचे कर्म तैसे फळ देतो रे ईश्वर” ही ओळ कर्मसिद्धांताचा अत्यंत सुंदर विचार मांडते.
मात्र या विचाराचा अर्थ केवळ “वाईट केले तर वाईट आणि चांगले केले तर चांगले” एवढाच मर्यादित नाही.

आपल्या कर्माचे फळ अनेक रूपांत मिळते.
प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या व्यक्तीला कदाचित लगेच मोठे आर्थिक यश मिळणार नाही; पण त्याला विश्वास मिळतो. दयाळू व्यक्तीला कदाचित प्रसिद्धी मिळणार नाही; पण त्याला माणसांची मने मिळतात. चांगला पालक आपल्या मुलाला संपत्तीपेक्षा संस्कार देतो; त्या संस्कारांचे फळ पुढच्या पिढीत दिसते. म्हणूनच कर्माचे खरे फळ म्हणजे केवळ बाह्य यश नव्हे, तर मनःशांती, विश्वास, आदर, समाधान आणि आपल्या मागे राहणारा चांगला ठसा होय.

एका प्रामाणिक कर्मचाऱ्याची छोटीशी गोष्ट
एका कार्यालयात दोन कर्मचारी होते. दोघांची पदे आणि पगार जवळजवळ समान होते. पहिला कर्मचारी काम टाळायचा, वरिष्ठांची खुशामत करायचा आणि संधी मिळेल तेव्हा स्वतःचा फायदा करून घ्यायचा. दुसरा मात्र शांतपणे आपले काम प्रामाणिकपणे करायचा. त्याला तात्काळ प्रसिद्धी मिळत नव्हती.
काही वर्षांनी परिस्थिती बदलली.
पहिल्या कर्मचाऱ्याबद्दल लोकांमध्ये विश्वास उरला नाही. दुसऱ्याबद्दल मात्र एकच वाक्य सर्वजण म्हणत होते—
“याच्यावर काम सोपवले की ते नक्की पूर्ण होईल.” हीच कर्माची खरी कमाई.

मृत्यू समान आहे
गीताचा आणखी एक अत्यंत प्रभावी विचार आहे—
“मृत्यूला न चुकवी कोणी, थोर असो अथवा सान…”
राजा असो वा सामान्य माणूस, श्रीमंत असो वा गरीब, विद्वान असो वा अशिक्षित—मृत्यू हा प्रत्येकासाठी समान आहे. गीत पुढे जगाच्या नश्वरतेची जाणीव करून देते.

इतिहासात कितीतरी सम्राट आले आणि गेले. त्यांनी मोठमोठे राजवाडे उभे केले, साम्राज्ये निर्माण केली; पण आज त्यांच्या हातात काहीही नाही. उरले ते त्यांच्या कर्मांचे स्मरण.
म्हणूनच प्रश्न हा नाही की “आपल्याकडे किती आहे?”
खरा प्रश्न आहे—
“आपण असताना आपण काय दिले?”

महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेचा हाच संदेश
महाराष्ट्रातील संतपरंपरेनेही माणसाला कर्म, सदाचार, माणुसकी आणि आत्मपरीक्षणाचा मार्ग दाखवला. संत तुकाराम महाराजांनी बाह्य दिखाव्यापेक्षा अंतःकरणाची शुद्धता महत्त्वाची मानली. संत ज्ञानेश्वरांनी सर्व जीवांमध्ये एकत्व पाहण्याची शिकवण दिली. संत गाडगेबाबांनी तर स्वतःच्या आचरणातून स्वच्छता, सेवा आणि समाजप्रबोधनाचा आदर्श उभा केला.

गाडगेबाबांकडे संपत्ती नव्हती; पण समाजासाठी केलेल्या कार्यामुळे आजही त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. हीच कर्माची ताकद आहे.
क्षमा आणि आत्मपरीक्षण
गीताच्या शेवटच्या भागात अंतःकरण शुद्ध होणे, पश्चात्ताप आणि परमेश्वराच्या शरण जाण्याचा विचार येतो.

माणूस चुका करणारच. पण चूक झाल्यानंतर ती मान्य करण्याचे धैर्य असणे महत्त्वाचे. चूक लपवणारा माणूस स्वतःपासून पळतो;
चूक मान्य करणारा माणूस स्वतःला बदलतो. आपण एखाद्याला दुखावले असेल तर क्षमा मागणे ही कमजोरी नाही. उलट ते अंतःकरणाच्या सामर्थ्याचे लक्षण आहे.

आजच्या धावपळीच्या जीवनासाठी गीताचा संदेश
आज माणूस पैसा, पद, प्रतिष्ठा, सोशल मीडिया प्रसिद्धी आणि भौतिक सुखांच्या मागे धावत आहे. परंतु या धावपळीत स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—
“मी जे मिळवत आहे, त्यासाठी मी काय गमावत आहे?”
पैशासाठी आरोग्य गमावले तर?
पदासाठी नाती गमावली तर?
यशासाठी मनःशांती गमावली तर?
प्रसिद्धीसाठी प्रामाणिकपणा गमावला तर?
मग त्या यशाचा उपयोग काय?

जीवनाचे सार कदाचित याच ठिकाणी दडलेले आहे – संपत्ती मिळवावी, पण माणुसकी गमावू नये; यश मिळवावे, पण नीती सोडू नये; मोठे व्हावे, पण दुसऱ्यांना लहान करून नव्हे.

शेवटी…
‘जैसे ज्याचे कर्म तैसे’ हे गीत केवळ भक्तीगीत किंवा भावगीत म्हणून ऐकण्यापेक्षा जीवनाचा आरसा म्हणून ऐकावे.
ते आपल्याला तीन साधे प्रश्न विचारते—
मी आज कोणते कर्म करीत आहे?
माझ्या कर्मामुळे कोणाचे जीवन चांगले होत आहे?
आणि उद्या माझ्या मागे माझी कोणती ओळख राहणार आहे?
मृत्यू अटळ आहे. संपत्ती, पद, प्रसिद्धी आणि शरीर एक दिवस मागे राहणार आहे. पण आपल्या चांगल्या कृतींची आठवण, आपण दिलेली माणुसकी आणि आपल्या कर्मातून निर्माण झालेला सकारात्मक प्रभाव मात्र दीर्घकाळ टिकू शकतो.

म्हणूनच—
क्षणिक सुखासाठी नीती सोडू नका.
स्वार्थासाठी माणुसकी विकू नका.
आणि जीवन संपण्यापूर्वी जीवनाचा अर्थ समजून घ्या.
कारण शेवटी जीवन आपल्याला एकच सत्य सांगते—
“जैसे ज्याचे कर्म तैसे फळ देतो रे ईश्वर.”
आणि म्हणूनच,
चांगले कर्म करा, चांगले जगा आणि आपल्या अस्तित्वामुळे हे जग थोडे अधिक सुंदर करून जा.

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CLUB & NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८

Author: इंजि. प्रदीप चौधरी

लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.