मंत्रपुष्पांजली : देवाला अर्पण केलेली फुले की जीवनाला दिलेली दिशा?

सध्या गणेशोत्सवाचा मंगलमय काळ आहे. घरोघरी श्री गणरायाचे आगमन झाले आहे. आनंद, उत्साह आणि भक्तिभावाने गणेशाचे पूजन, आरती आणि विविध धार्मिक विधी सुरू आहेत. आरतीच्या शेवटी आपण सर्वजण हातात फुले आणि अक्षता घेऊन श्रद्धेने मंत्रपुष्पांजली म्हणतो आणि शेवटी ती श्री गणेशाच्या चरणी अर्पण करतो. परंतु आपण अनेक वर्षांपासून म्हणत असलेल्या या मंत्रपुष्पांजलीचा अर्थ आपण कधी शांतपणे समजून घेतला आहे का?

संपूर्ण मंत्रपुष्पांजली

ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तनि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥
ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने ।
नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे ।
स मे कामान् कामकामाय मह्यं ।
कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु ।
कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः ॥
ॐ स्वस्ति, साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं
वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं ।
समन्तपर्यायीस्यात् सार्वभौमः सार्वायुषः
आन्तादापरार्धात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराळ इति ॥
ॐ तदप्येषः श्लोकोऽभिगीतो ।
मरुतः परिवेष्टारो मरुतस्यावसन् गृहे ।
आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥
॥ मंत्रपुष्पांजली समर्पयामि ॥

ही मंत्रपुष्पांजली म्हटली तर आपल्याला वाटते की आता गणेशपूजा पूर्ण झाली. पण खरं पाहता, पूजेची सांगता येथे होत नाही; उलट या मंत्रांमधून आपल्या जीवनाला एक सुंदर संदेश मिळतो. ‘पुष्पांजली’ म्हणजे फुलांनी भरलेली अंजली—ओंजळ. देवाच्या चरणी फुले अर्पण करण्याची ही परंपरा आहे. पण भारतीय संस्कृतीतील प्रत्येक धार्मिक कृतीमागे एक जीवनदृष्टी दडलेली आहे. फूल सुंदर असते, सुगंध देते आणि काही काळाने कोमेजते. मानवी जीवनही तसेच क्षणभंगुर आहे. म्हणून देवाला फूल अर्पण करताना आपण आपल्या जीवनातील अहंकार, राग, मत्सर, स्वार्थ, नकारात्मक विचार आणि वाईट सवयी यांचाही त्याग करण्याचा संकल्प केला पाहिजे.

म्हणूनच प्रश्न असा आहे—
आपण गणेशाला केवळ फुले अर्पण करतो आहोत की आपल्या जीवनातील काही दोषही त्याच्या चरणी अर्पण करतो आहोत? याच विचारातून मंत्रपुष्पांजलीचा अर्थ समजून घेण्याचा हा छोटासा प्रयत्न.

पहिला मंत्र — यज्ञ आणि समर्पण
“ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः…”
या मंत्रामध्ये यज्ञाची आणि धर्माची महान संकल्पना व्यक्त होते. यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीमध्ये आहुती देणे नव्हे. व्यापक अर्थाने यज्ञ म्हणजे त्याग, समर्पण आणि इतरांच्या कल्याणासाठी काहीतरी देण्याची वृत्ती. आपण निसर्गाकडून सतत घेत असतो—हवा, पाणी, अन्न, सूर्यप्रकाश, जमीन. समाजाकडूनही आपल्याला अनेक गोष्टी मिळतात.

मग आपण समाजाला काय देतो?
आपला वेळ, ज्ञान, श्रम, पैसा, प्रेम किंवा एखाद्याला दिलेली मदत—हे सर्व आधुनिक जीवनातील यज्ञच आहेत.
“मी” पासून “आपण” पर्यंतचा प्रवास म्हणजे यज्ञाची भावना.

दुसरा मंत्र — समृद्धीचा खरा अर्थ
“ॐ राजाधिराजाय प्रसह्य साहिने… कुबेराय वैश्रवणाय महाराजाय नमः।”
या मंत्रात वैश्रवण अर्थात कुबेराला नमस्कार केला जातो आणि इच्छित समृद्धीची प्रार्थना केली जाते. पण समृद्धी म्हणजे फक्त पैसा नाही. आरोग्य, ज्ञान, प्रेम, चांगली नाती, समाधान, शांत मन, सद्विचार आणि समाजासाठी उपयोगी ठरण्याची क्षमता—हीदेखील जीवनातील खरी संपत्ती आहे. म्हणून गणेशापुढे प्रार्थना करताना आपण फक्त “मला अधिक मिळू दे” एवढे न म्हणता, “मला जे मिळाले आहे त्याचा योग्य उपयोग करण्याची बुद्धी दे” अशी प्रार्थना केली तर ती अधिक अर्थपूर्ण ठरेल.

तिसरा मंत्र — स्वराज्य म्हणजे स्वतःवरचे राज्य
“ॐ स्वस्ति, साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं…”
या मंत्रातील ‘स्वाराज्य’ हा शब्द आपल्या वैयक्तिक जीवनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आपल्याला इतरांवर सत्ता गाजवण्यापेक्षा प्रथम स्वतःच्या मनावर राज्य करता आले पाहिजे. राग आला तरी शब्दांवर नियंत्रण ठेवणे, मनात नकारात्मक विचार आले तरी त्यांना सकारात्मक दिशा देणे, अति खाण्यापासून स्वतःला थांबवणे, वाईट सवयींवर नियंत्रण ठेवणे, मोबाईलच्या वापरावर मर्यादा ठेवणे. हे सर्व म्हणजे आपल्या जीवनातील स्वराज्य. स्वतःवर विजय मिळवणे हीच सर्वात मोठी विजयाची सुरुवात आहे.

चौथा मंत्र — सामूहिक जीवनाची जाणीव
“ॐ तदप्येषः श्लोकोऽभिगीतो… विश्वेदेवाः सभासद इति।”
या मंत्रामध्ये समूहभावना आणि व्यापक सामाजिक जीवनाची सुंदर कल्पना दिसते. मानव एकटा पूर्ण होत नाही. कुटुंब, मित्र, समाज, निसर्ग आणि असंख्य माणसांच्या सहकार्यामुळे आपले जीवन समृद्ध होते. म्हणून गणेशोत्सव हा केवळ घरातील पूजा आणि आरतीपुरता मर्यादित न राहता माणसांना जोडणारा, परस्परांना मदत करण्याची प्रेरणा देणारा आणि समाजात सकारात्मकता निर्माण करणारा उत्सव व्हावा.

मंत्रोच्चाराचा मनावर परिणाम
मंत्र म्हणताना आपण काही काळ विशिष्ट शब्द, लय, उच्चार आणि श्वासावर लक्ष केंद्रित करतो. त्यामुळे मनाची चंचलता कमी होण्यास, एकाग्रता वाढण्यास आणि शांततेची अनुभूती मिळण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः सामूहिकपणे मंत्रोच्चार आणि आरती केल्याने भक्तिभाव, एकात्मता आणि भावनिक समाधानाची अनुभूती अनेकांना मिळते. मात्र मंत्रपठणाला चमत्कारिक वैद्यकीय उपचार मानणे योग्य नाही. मंत्र हे औषध किंवा वैद्यकीय उपचाराचा पर्याय नाहीत. त्यांचा सकारात्मक परिणाम प्रामुख्याने श्रद्धा, एकाग्रता, श्वासाची लय, शांत वातावरण आणि सकारात्मक भावनांशी जोडलेला असू शकतो.

मंत्रपुष्पांजली आणि भावनिक परिवर्तन
गणेशाला आपण ‘विघ्नहर्ता’ म्हणतो. पण आपल्या जीवनातील सर्वात मोठे विघ्न बाहेर नसून कधी कधी आपल्या मनातच असते. राग, मत्सर, भीती, अहंकार, आळस, नकारात्मक विचार आणि वाईट सवयी—हे आपल्या प्रगतीतील अडथळे असू शकतात. म्हणून गणेशाला फूल अर्पण करताना स्वतःला एक प्रश्न विचारूया— “या गणेशोत्सवात माझ्यात कोणता एक चांगला बदल घडवून आणणार?” जर या प्रश्नाचे उत्तर आपण कृतीत आणले, तर तीच खरी मंत्रपुष्पांजली ठरेल.

देवाला फूल आणि मनाला सुगंध
आपण गणेशाला सुंदर फुले अर्पण करतो. पण त्या फुलांबरोबर आपल्या मनातही काही गुण उमलू द्या—
प्रेमाचे फूल,
कृतज्ञतेचे फूल,
संयमाचे फूल,
सेवेचे फूल,
सद्विचारांचे फूल
आणि माणुसकीचे फूल.
देवाच्या चरणी ठेवलेले फूल काही वेळाने कोमेजते; पण मनात उमललेला सद्गुण आपल्या संपूर्ण जीवनाला सुगंधित करू शकतो. म्हणून पुढच्या वेळी मंत्रपुष्पांजली म्हणताना केवळ शब्द उच्चारू नका—त्या शब्दांचा अर्थ मनात उतरू द्या.

यज्ञातून त्याग शिकूया.
कुबेराच्या मंत्रातून समृद्धीचा व्यापक अर्थ समजूया.
स्वराज्यातून स्वसंयम शिकूया.
विश्वदेवांच्या संकल्पनेतून समाजाशी जोडले जाणे शिकूया.
आणि शेवटी हातातील फुले गणरायाच्या चरणी अर्पण करताना मनापासून म्हणूया—
“हे गणराया, माझ्या जीवनातील विघ्ने दूर कर.
माझ्या बुद्धीला विवेक दे.
माझ्या मनाला शांतता दे.
माझ्या विचारांना सकारात्मक दिशा दे.
माझ्या हातून समाजाच्या उपयोगाचे कार्य घडू दे.”
ही प्रार्थना आपल्या आचरणात उतरली, तर मंत्रपुष्पांजली केवळ पूजा संपवणारा मंत्र राहणार नाही; ती आपल्या जीवनाला नवी दिशा देणारा संकल्प बनेल.

गणपती बाप्पा मोरया !
मंगलमूर्ती मोरया !
सर्वांच्या जीवनात आरोग्य, आनंद, 
शांती, समृद्धी आणि सद्बुद्धी नांदो ! 

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी, नागपूर.
Health & Life Coach
H24 FIT CLUB & NUTRI WORLD
संपर्क – ८६६८४६६४३८

Author: इंजि. प्रदीप चौधरी

लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.