नवी दिल्ली – बँकिंग क्षेत्रात फसवणुकीच्या प्रमाणात लक्षणीय वाढ दिसून आली आहे. भारतीय रिझव्र्ह बँकेच्या वार्षिक अहवालानुसार, मागील वर्षीच्या 32,803 कोटींच्या तुलनेत 2025-26 या आर्थिक वर्षात बँक फसवणुकीची रक्कम 46 टक्क्यांनी वाढून 48,021 कोटी झाली आहे. फसवणुकीच्या प्रकरणांची संख्या कमी झाली मात्र रकमेत वाढ झाली आहे.
आरबीआयच्या अहवालानुसार, मागील वर्षीच्या 23,722 प्रकरणांच्या तुलनेत 2025-26 मध्ये एकूण 10,114 फसवणुकीची प्रकरणे नोंदवली गेली. याचा अर्थ असा की प्रकरणांची संख्या कमी झाली, परंतु मोठ्या रकमेच्या फसवणुकीत वाढ झाली. अहवालात म्हटले आहे की, सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांमधील फसवणुकीची रक्कम मागील वर्षीच्या 23,617 कोटींच्या तुलनेत 35,709 कोटींवर पोहोचली आहे. खाजगी बँकांमध्ये हा आकडा 8,927 कोटींवरून 11,399 कोटींपर्यंत वाढला आहे.
आरबीआयने म्हटले आहे की या वर्षीच्या आकडेवारीत एकूण 30,199 कोटी रुपयांच्या 314 प्रकरणांचाही समावेश आहे. ही प्रकरणे मागील आर्थिक वर्षांशी संबंधित होती, परंतु सर्वोच्च न्यायालयाच्या 27 मार्च 2023 च्या निर्णयानंतर पुनर्तपासणी झाल्यावर ती नोंदवण्यात आली. आरबीआयच्या मते, फसवणूक अनेकदा सुरुवातीला होते, परंतु ती नंतर उघडकीस येते. त्यामुळे, ज्यावर्षी एखादे प्रकरण नोंदवले जाते, ते वर्ष प्रत्यक्ष फसवणुकीचेच प्रतिबिंब असेल असे नाही.
अहवालानुसार, सर्वाधिक फसवणुकीच्या घटना बँक कर्ज प्रकारात घडल्या आहेत. या कालावधीत, मागील वर्षीच्या 30,367 कोटी रुपयांच्या तुलनेत, 40,774 कोटी रुपयांची 8,640 प्रकरणे उघडकीस आली. तज्ज्ञांच्या मते, मोठ्या काॅर्पोरेट कर्जांमधील आणि बनावट कागदपत्रांमधील फसवणूक ही बँकिंग प्रणालीसमोरील सर्वात मोठी आव्हाने आहेत.
मोठ्या बँक फसवणुकीत वाढ झाली असली तरी, कार्ड आणि डिजिटल पेमेंट फसवणुकीत लक्षणीय घट झाली आहे. 2025-26 मध्ये, अशा प्रकरणांची रक्कम मागील वर्षीच्या 517 कोटी रुपयांच्या तुलनेत केवळ 29 कोटी रुपये होती. प्रकरणांची संख्या देखील 13,332 वरून केवळ 293 पर्यंत कमी झाली. यातून स्पष्ट होते की लहान फसवणुकी कमी झाल्या असल्या तरी, मोठ्या आणि उच्च रकमेच्या आर्थिक घोटाळ्यांमुळे बँकिंग व्यवस्थेसमोर एक गंभीर आव्हान निर्माण होत आहे.
आरबीआयच्या मते, डिजिटल फसवणूक रोखण्यासाठी, भारतीय रिझर्व्ह बँक आता किल स्विच फीचर सादर करण्यावर काम करत आहे. ही प्रणाली ग्राहकांना आपत्कालीन परिस्थितीत त्यांच्या बँक खात्यातील सर्व व्यवहार त्वरित थांबवण्याची परवानगी देईल. याव्यतिरिक्त, आरबीआय स्विच ऑन-ऑफ फीचर आणखी मजबूत करण्याची योजना आखत आहे, ज्यामुळे ग्राहकांना त्यांच्या कार्ड्स आणि डिजिटल पेमेंटवर अधिक नियंत्रण मिळेल.
Author: विवेक गंगाधरराव राऊत
Cheif Editor, Rayat Rakshak News, Maharashtra.
