जीवनशैली – भारतात विकासाबद्दल बोलताना आपण रोजगार, शिक्षण, पायाभूत सुविधा, तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था या विषयांवर भरपूर चर्चा करतो. पण एक विषय अजूनही सार्वजनिक चर्चेचा आहे. तो म्हणजे समाज अधिक काळ जगण्यासाठी तयार आहे का? कारण भारतासमोर पुढच्या काही दशकांत एक मोठा बदल उभा राहणार आहे. लोक अधिक काळ जगतील. प्रश्न एवढाच आहे की त्या आयुष्यासाठी आपली व्यवस्था तयार आहे का?
काही दशकांपूर्वी आयुर्मान कमी होतं. संसर्गजन्य आजार, मर्यादित आरोग्य सुविधा आणि अपुरी वैद्यकीय व्यवस्था यामुळे अनेक लोक वृद्धत्वापर्यंत पोहोचतच नव्हते. पण आज परिस्थिती बदलली आहे. आरोग्य सुविधा वाढल्या, औषधोपचार सुधारले, पोषण आणि जागरूकता वाढली. परिणामी आयुर्मान वाढत आहे. ही नक्कीच सकारात्मक गोष्ट आहे. पण जास्त आयुष्य म्हणजे फक्त जास्त वर्ष नाहीत. त्यासोबत नवी सामाजिक आणि आर्थिक जबाबदारी येते.
भारतात वृद्धांची संख्या पुढील दशकांत वेगाने वाढणार आहे. याचा अर्थ केवळ निवृत्त लोक वाढतील असा नाहीय. तर आरोग्य सेवा, दीर्घकालीन काळजी, मानसिक आरोग्य, सामाजिक आधार आणि आर्थिक सुरक्षितता यांची मागणीही वाढेल. आजची व्यवस्था मात्र अजूनही तरुण लोकसंख्येला केंद्रस्थानी ठेवून तयार झालेली दिसते. भारतीय कुटुंबव्यवस्था परंपरेने वृद्धांच्या आधाराची भूमिका निभावत आली. संयुक्त कुटुंबं, एकत्र राहणाऱ्या पिढ्या आणि सामाजिक आधार यामुळे वृद्धत्व ही वेगळी संस्था नव्हती. ती घराचा भाग होती. पण आज चित्र बदलतं आहे. स्थलांतर वाढलं आहे, लहान कुटुंबं वाढली आहेत, मुलं वेगवेगळ्या शहरांत राहतात. परिणामी वृद्धांसाठी पारंपरिक आधाररचना कमकुवत होत चालली आहे.
आरोग्य व्यवस्थेचाही विचार करावा लागेल. भारतात आरोग्य क्षेत्राचा मोठा भाग अजूनही उपचारकेंद्रित आहे. म्हणजे आजार झाल्यावर उपचार. पण दीर्घायुष्याच्या समाजात वेगळ्या प्रकारची व्यवस्था लागते. दीर्घकालीन काळजी, वृद्धांसाठी विशेष आरोग्य सेवा, पुनर्वसन, घरगुती वैद्यकीय मदत, मानसिक आरोग्य समर्थन. आज या क्षेत्रांची गरज वाढते आहे, पण त्यांची उपलब्धता अजून मर्यादित आहे. आर्थिक बाजूही तितकीच महत्त्वाची आहे. जास्त आयुष्य म्हणजे जास्त काळ आर्थिक सुरक्षिततेची गरज. पेन्शन व्यवस्था, बचत, निवृत्तीनंतरचं उत्पन्न हे प्रश्न पुढे अधिक गंभीर होतील. आज अनेक लोक निवृत्तीची योजना करतात, पण वाढत्या आयुर्मानामुळे निवृत्तीनंतरचा कालावधी पूर्वीपेक्षा खूप मोठा असू शकतो. त्या काळात आर्थिक स्थैर्य टिकवणं हे मोठं आव्हान ठरेल.
याहून कमी चर्चिला जाणारा विषय म्हणजे एकटेपणा. जास्त आयुष्य म्हणजे नेहमीच अधिक सामाजिक जीवन असं नाही. अनेक वृद्ध लोक एकटे राहतात, मुलं दूर असतात, मित्रपरिवार कमी होतो. त्यामुळे मानसिक आरोग्य, सामाजिक संवाद आणि समुदाय आधारित जीवन यांना महत्त्व वाढेल. भविष्यात “एकटेपणा” हा आरोग्याइतकाच मोठा सार्वजनिक प्रश्न ठरू शकतो. या बदलात एक नवी अर्थव्यवस्थाही तयार होऊ शकते. वृद्धांसाठी सेवा, सहाय्यक तंत्रज्ञान, घरगुती काळजी, आरोग्य सुविधा, वरिष्ठ नागरिकांसाठी निवास व्यवस्था हे क्षेत्र भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर वाढू शकतात. म्हणजे दीर्घायुष्य हे फक्त आव्हान नाहीय तर ते नव्या संधीही निर्माण करू शकतं. मात्र सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न सामाजिक मानसिकतेचा आहे. आपण वृद्धत्वाकडे अजूनही आयुष्याचा “शेवटचा टप्पा” म्हणून पाहतो. पण जर लोक ८५–९० वर्ष जगू लागले, तर वृद्धत्वाची व्याख्याच बदलावी लागेल. काम, शिक्षण, दुसरं करिअर, सामाजिक सहभाग या गोष्टी नव्याने विचाराव्या लागतील.
भारत आज तरुण देश म्हणून ओळखला जातो. पण पुढच्या काही दशकांत त्याला जास्त जगणाऱ्या समाजासाठीही तयार व्हावं लागेल. कारण प्रश्न फक्त आयुष्य वाढण्याचा नाहीय. प्रश्न त्या आयुष्याची गुणवत्ता कशी असेल, याचा आहे. लोक जास्त जगतील, ही चांगली बातमी आहे. पण जर व्यवस्था, समाज आणि अर्थव्यवस्था तयार नसतील, तर दीर्घायुष्य संधीपेक्षा ताण बनू शकतं. म्हणूनच भारताने आजपासूनच विचार सुरू करायला हवा. कारण भविष्यातील मोठा प्रश्न कदाचित हा नसेल की आपण किती जगलो. प्रश्न असा असेल की आपण जास्त जगण्यासाठी तयार होतो का?
Author: तेजस्वी बारब्दे पाटील
लेखिका अमरावती येथील रहिवासी असून सामाजिक व राजकीय कार्यकर्त्या तथा विश्लेषक आहेत. एक स्तंभलेखक म्हणून त्यांनी स्वतः ची नवीन ओडख निर्माण केली आहे.
