दि. ९ ऑगस्ट २०२६ रोजी असलेल्या ‘जागतिक आदिवासी दिना’ निमित्त समता गौरव पुरस्कार प्राप्त साहित्यिक प्रा. अरुण बुंदेले यांचा लेख येथे वाचकांसाठी प्रकाशित करीत आहोत.
दि. ९ ऑगस्ट हा दिवस ‘जागतिक आदिवासी दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाने (UN) १९९४ मध्ये अधिकृतपणे हा दिवस साजरा करण्याची घोषणा केली होती. “जगातील आदिवासी जमातींच्या हक्कांचे संरक्षण करणे” हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. दि. ९ ऑगस्ट १९८२ रोजी आदिवासी लोकसंख्येवरील संयुक्त राष्ट्रांच्या कार्यगटाची पहिली बैठक झाली होती. आदिवासी बांधव हे या भूमीचे ‘मूळ रहिवासी’ किंवा ‘मूलनिवासी’ मानले जातात. ते निसर्गाचेदि. ९ ऑगस्ट हा दिवस ‘जागतिक आदिवासी दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाने (UN) १९९४ मध्ये अधिकृतपणे हा दिवस साजरा करण्याची घोषणा केली होती. \”जगातील आदिवासी जमातींच्या हक्कांचे संरक्षण करणे\” हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. दि. ९ ऑगस्ट १९८२ रोजी आदिवासी लोकसंख्येवरील संयुक्त राष्ट्रांच्या कार्यगटाची पहिली बैठक झाली होती. आदिवासी बांधव हे या भूमीचे ‘मूळ रहिवासी’ किंवा ‘मूलनिवासी’ मानले जातात. ते निसर्गाचे खरे पूजक आणि रक्षक म्हणून ओळखले जातात. आदिवासी संस्कृतीमध्ये जल, जंगल आणि जमीन यांना देवाचे स्थान दिले जाते. जगात ९० पेक्षा जास्त देशांमध्ये आदिवासी समाज मोठ्या संख्येने राहतो. संपूर्ण जगात आदिवासींच्या सुमारे ५००० पेक्षा जास्त वेगवेगळ्या संस्कृती आहेत. जागतिक स्तरावर आदिवासी लोक हजारो वेगवेगळ्या बोलीभाषा बोलतात. भारतात भिल्ल, गोंड, वारली, कातकरी, कोळी, मुंडा अशा अनेक आदिवासी जमाती आहेत. खरे पूजक आणि रक्षक म्हणून ओळखले जातात. आदिवासी संस्कृतीमध्ये जल, जंगल आणि जमीन यांना देवाचे स्थान दिले जाते. जगात ९० पेक्षा जास्त देशांमध्ये आदिवासी समाज मोठ्या संख्येने राहतो. संपूर्ण जगात आदिवासींच्या सुमारे ५००० पेक्षा जास्त वेगवेगळ्या संस्कृती आहेत. जागतिक स्तरावर आदिवासी लोक हजारो वेगवेगळ्या बोलीभाषा बोलतात. भारतात भिल्ल, गोंड, वारली, कातकरी, कोळी, मुंडा अशा अनेक आदिवासी जमाती आहेत.
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात आदिवासी क्रांतिकारकांचे योगदान अत्यंत मोलाचे राहिले आहे. भगवान बिरसा मुंडा, टंट्या भिल्ल आणि राघोजी भांगरे हे आदिवासींचे महान प्रेरणास्थान आहेत. आदिवासी लोकांचे जीवन अत्यंत साधे, निसर्गाशी जोडलेले आणि स्वाभिमानी असते. त्यांची पारंपारिक वेशभूषा, दागिने आणि लोकनृत्य अत्यंत आकर्षक असतात. तारपा नृत्य, रेला नृत्य आणि ढोल नृत्य ही आदिवासींची प्रसिद्ध लोकनृत्ये आहेत. आदिवासींची ‘वारली चित्रकला’ (Warli Art) आज जागतिक पातळीवर प्रसिद्ध आहे. निसर्गाचे संतुलन राखण्यात आणि पर्यावरणाच्या संवर्धनात आदिवासींचा मोठा वाटा आहे. झाडे, वनस्पती आणि आयुर्वेदिक जडीबुटींचे त्यांना उत्तम पारंपारिक ज्ञान असते.
आजच्या आधुनिक काळातही आदिवासी समाजाने आपली प्राचीन संस्कृती आणि परंपरा टिकवून ठेवली आहे. मात्र, वाढत्या औद्योगिकीकरणामुळे आदिवासींच्या जमिनी आणि जंगले धोक्यात येत आहेत. शिक्षणाचा अभाव, बेरोजगारी आणि आरोग्याच्या समस्या या आदिवासी समोरील मुख्य आव्हाने आहेत. आदिवासी दिनानिमित्त त्यांच्या या मूलभूत समस्यांवर जागतिक स्तरावर चर्चा केली जाते. या दिवशी विविध शाळा, महाविद्यालये आणि संस्थांमध्ये सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. या दिवशी आदिवासी बोलीभाषा आणि त्यांच्या कलांचे संवर्धन करण्याचा संकल्प केला जातो. भारतीय संविधानात आदिवासींच्या हक्कांसाठी आणि आरक्षणासाठी विशेष तरतुदी केल्या आहेत. शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधींमुळे आता आदिवासी समाज हळूहळू मुख्य प्रवाहात येत आहे. हा दिवस आपल्याला निसर्गावर प्रेम करण्याची आणि त्याचे रक्षण करण्याची शिकवण देतो. आदिवासींच्या हक्कांचा आदर करणे आणि त्यांना समान संधी देणे हे आपले कर्तव्य आहे. आपण सर्वांनी एकत्र येऊन आदिवासी संस्कृतीचा अभिमान बाळगला पाहिजे आणि तिचे जतन केले पाहिजे.
जागतिक आदिवासी दिन हा केवळ एक उत्सव नसून, तो निसर्गाशी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा आणि आदिवासी बांधवांच्या हक्कांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहण्याचा एक महत्त्वपूर्ण दिवस आहे.
जागतिक आदिवासी दिनानिमित्त हार्दिक शुभेच्छा ॥
लेखक –
प्रा. अरुण बाबारावजी बुंदेले
समता गौरव पुरस्कार प्राप्त
साहित्यिक, अमरावती.
संपर्क – ८०८७७४८६०९
Author: प्रा. अरुण बाबारावजी बुंदेले
लेखक एक उत्कृष्ट शिक्षक, प्राध्यापक, विद्यार्थी मार्गदर्शक, साहित्यिक, कवी, अभंगकार, समाजप्रबोधनकर्ते असून अमरावती शहरातील प्रतिष्ठित नागरिक आहेत. सामाजिक, शैक्षणिक, साहित्यिक विषयावरील बारा पुस्तकांचे लेखक असून बावीस पुरस्कारांचे मानकरी आहेत. सामाजिक क्षेत्रातील असंख्य अश्या पुरस्कारांचे ते मानकरी आहेत. सोबतच विविध पुरोगामी सामाजिक संघटनेच्या माध्यमातून सामाजिक क्षेत्रात अग्रेसर आहेत. मागील गेल्या दोन वर्षांपासून ते सा. रयत रक्षक, महाराष्ट्र व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून सामाजिक, शैक्षणिक, धार्मिक अश्या विविध विषयांवर लिखाण करून आपले विचार ते जनतेपुढे मांडत असतात.
