माझ्या बंधू , भगिनी आणि समस्त देशवासीयांना रक्षा बंधन, नारळी पौर्णिमा आणि ओणम च्या खूप खूप शुभेच्छा…!
आज माझ्या नागपूर येथील मुख्य कार्यालयात कार्यालयीन कामानिमित्य गेलो असताना, सहज म्हणून विचार आला उद्या तर रक्षा बंधन आहे. परंतु उत्साह का वाटत नाही.?
आज मितीला अशा कोणत्याच सण उत्साहाने साजरा करण्याबाबत कमी येत आहे किंबहुना उत्साह च राहिला नाही. विशेष म्हणजे दिनविशेष राहिले नाही नंतरही राखी बांधता येते हे एक पर्याय रूढ होत आहे. त्यामुळे दिनविशेष या मूळ कल्पनेला तडा गेला आहे.
श्रावण पौर्णिमा म्हणजेच नारळी पौर्णिमा आणि रक्षाबंधन. हा दिवस केवळ रेशमाचा धागा मनगटावर बांधण्याचा उपचार नसून, दोन जीवांना निस्वार्थ स्नेहाने आणि संरक्षणाच्या पवित्र वचनाने एकत्र बांधणारा एक अद्वितीय भारतीय सांस्कृतिक वारसा आहे. शतकानुशतके चालत आलेली ही परंपरा भारतीय जीवनमूल्यांचा, विश्वासाचा आणि त्यागाचा गाभा राहिली आहे.
ऐतिहासिक आणि पौराणिक पाळेमुळे –
रक्षाबंधनाचा इतिहास अध्यात्म, संस्कृती आणि राजकारणाच्या पटलावर अत्यंत गौरवशाली राहिला आहे.
पौराणिक संदर्भ : महाभारत काळात जेव्हा सुदर्शन चक्राने भगवान श्रीकृष्णाच्या बोटाला दुखापत झाली, तेव्हा द्रौपदीने कसलाही विचार न करता आपल्या भरजरी साडीचा पदर फाडून त्यांच्या बोटाला बांधला. या निस्वार्थ प्रेमाच्या बदल्यात श्रीकृष्णाने द्रौपदीला संकटसमयी अखंड संरक्षणाचे वचन दिले आणि भरसभेत तिचे वस्त्रहरण होत असताना ‘वस्त्रहरण रक्षण’ करून ते वचन पाळले, म्हणूनच एक भक्ती गीता मध्ये पंक्ती आहेत द्रौपदीचा बंधू शोभे नारायण.
इंद्र आणि इंद्राणीची कथा : भविष्य पुराणात उल्लेख असल्याप्रमाणे, जेव्हा देवांवर असुरांचे संकट आले, तेव्हा इंद्राणीने (शची) देवराज इंद्राच्या मनगटावर एक रक्षासूत्र बांधले होते, ज्यामुळे त्यांना युद्धात विजय मिळाला.
मेवाड आणि हुमायूँचा ऐतिहासिक प्रसंग : इसवी सन १५३५ च्या सुमारास जेव्हा गुजरातचा सुलतान बहादूर शाह याने मेवाडच्या चित्तोडगडावर प्रचंड सैन्यासह आक्रमण केले, तेव्हा राजपुतांसमोर मोठे संकट उभे राहिले. अशा बिकट प्रसंगी मेवाडच्या राजमाता राणी कर्णावती यांनी राज्याची आणि प्रजेची अब्रू वाचवण्यासाठी मुघल बादशहा हुमायूँ याला एक राखी पाठवून संरक्षणाची साद घातली. धार्मिक मतभेद, राजकीय वैर आणि सीमा ओलांडून हुमायूँने त्या रेशमी धाग्याची लाज राखली. त्याने ती राखी स्वीकारून स्वतःला राणी कर्णावतीचा भाऊ मानले आणि चित्तोडच्या मदतीसाठी तातडीने सैन्य घेऊन निघाला. हा प्रसंग आजही सांगतो की राखीचा धागा कोणत्याही रक्ताच्या किंवा धर्माच्या भिंतींपेक्षा कितीतरी अधिक सामर्थ्यवान असतो.
रवींद्रनाथ टागोरांचे ‘एकता रक्षाबंधन’ : १९०५ मध्ये बंगालच्या फाळणीच्या वेळी गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोरांनी हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये ऐक्य निर्माण करण्यासाठी रक्षाबंधनाचा वापर सामाजिक एकात्मतेचे साधन म्हणून केला होता.
तीस वर्षांपूर्वीचे रक्षाबंधन : साधेपणा, गोडवा आणि माझ्या बालपणीच्या आठवणी
सुमारे तीन दशकांपूर्वीच्या रक्षाबंधनाचा माहौल आणि आजचे स्वरूप यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. त्या काळात सणाचा उत्साह किमान आठवडाभर आधीच घराघरांत जाणवू लागायचा.
साध्या राख्यांचा गोड अभिमान : बाजारात मिळणाऱ्या त्या लाल-पिवळ्या साध्या सुती धाग्यांच्या, थर्माकोलच्या चकत्यांच्या, मखमली गोंड्यांच्या किंवा स्पंजच्या मोठ्या राख्या असायच्या. त्या मोठ्या राख्या हातावर बांधून गल्लीतल्या सर्व मित्रांना दाखवत फिरण्यात आणि हवेत उंचावून मिरवण्यात बालपणीचा खराखुरा आनंद सामावलेला असायचा.
घराघरातील मिठास : आजच्यासारखे बाजारातून विकत आणलेले तयार मिठाईचे बॉक्स नसायचे. आई पहाटे उठून हाताने रव्याचे लाडू, सांज्याची पोळी, पुरणपोळी किंवा करंजी बनवायची. त्या अन्नात केवळ चव नव्हती, तर एक जिव्हाळा होता. आमच्या शेजारी माझ्या आत्या राहायच्या त्यांच्याकडे गेले की राखी बांधून झाल्यावर हमखास भिजवलेले सातूचे पीठ मिळायचे त्याची मिठास अजूनही जिभेवर रेंगाळत असते.
आमचे कडे आमच्या आत्या विवाह झाल्यामुळे सासरवाशी झाल्या व माझी बहीण माझ्यानंतर नऊ वर्षांनी लहान असल्या कारणाने दरवर्षी मधल्या काळात म्हणजे माझी लहान आत्या च मला राखी बांधायची. आमच्याकडे बाबांना राखी बांधायला गावातील शालू आत्या यायची तिची ती मोठी राखी पाहून माझा आनंद गगनात मावेनासा होई. चारपाच वर्ष अगोदर ती पण स्वर्गवासी झाल्याची बातमी कळली मन फार व्यथित झाले.
हक्काची दक्षिणा : बहिणीला ताटात ओवाळणी म्हणून मिळणारे १, २, ५ किंवा १० रुपयांचे नाणेही तिच्यासाठी अमूल्य असायचे. त्यात पैशांचा हिशोब नव्हता, तर भावाचे हक्काचे प्रेम होते.
लुप्त झालेला शेजारधर्म आणि सामाजिक वीण –
तीस वर्षांपूर्वी राखी केवळ घरातल्या सख्ख्या भावापुरती मर्यादित नव्हती. संपूर्ण चाळ, वाडा किंवा गल्ली हे एक मोठे कुटुंब असायचे. आम्हाला आमच्या गावातील पुरोहित रेशमी पोवते बांधायचे व आम्ही त्यांना दक्षिण देत असू.
शेजारी राहणाऱ्या दादा-भाऊंना बहिणी हक्काने घरी बोलवायच्या किंवा त्यांच्या घरी जाऊन ओवाळायच्या.
रक्ताचे नाते नसतानाही शेजारच्या मुलाला भाऊ मानून आयुष्यभराचे विश्वासाचे नाते जोडले जायचे.
आजच्या आधुनिक फ्लॅट संस्कृतीने माणसाला चार भिंतींच्या आत बंदिस्त केले आहे. शेजारी कोण राहतो, त्यांचे नाव काय आहे, याचीही साधी ओळख उरलेली नाही. दारावर कुलूप आणि मनावर संशयाची जाळी पसरल्यामुळे तो निखळ ‘शेजारधर्म’ आज पूर्णपणे लयास गेला आहे.
आजचे वास्तव : डिजिटल जग आणि हरवलेला जिव्हाळा
आधुनिक तंत्रज्ञानाने आपल्या हातातील अंतर मिटवले खरे, पण हृदयातील अंतर वाढवले आहे. आजच्या रक्षाबंधनाचे स्वरूप बाह्यतः अत्यंत चकचकीत आणि भव्य झाले असले, तरी त्यातील अंतस्थ आत्मा हरवत चालला आहे.
कुरिअर आणि स्टेटसचा दिखावा : प्रत्यक्ष भेटून तासन् तास गप्पा मारणे, सुखदुःखाची देवाणघेवाण करणे आता दुर्मिळ झाले आहे. एका ॲपवरून राखी कुरिअर करणे, ऑनलाईन गिफ्ट व्हाउचर पाठवणे आणि सोशल मीडियावर ‘हॅपी रक्षाबंधन’ चे स्टेटस किंवा रील पोस्ट करणे यापुरताच सण मर्यादित झाला आहे.
संवादाचा अभाव : व्हॉट्सॲपवरील फॉरवर्डेड मेसेजमुळे डोळ्यांत डोळे घालून होणारा आपुलकीचा संवाद लुप्त झाला आहे.
व्यावसायीकरण आणि स्पर्धा : सोन्या-चांदीच्या महागड्या राख्या, डिझायनर कपडे आणि ब्रँडेड गॅजेट्स देण्याच्या स्पर्धेत मूळ भावना मागे पडली आहे. जिथे साध्या सुती धाग्यात संपूर्ण विश्वास सामावलेला असायचा, तिथे आता नात्यांचे मूल्य भेटवस्तूच्या किमतीवरून ठरवले जाऊ लागले आहे.
काळाच्या ओघात उत्सव साजरे करण्याचे मार्ग नक्कीच बदलतील; परंतु सणांचे मूळ तत्त्व टिकवणे आपल्याच हातात आहे. गरज आहे ती केवळ डिजिटल पडद्यावरून बाहेर येऊन समोरासमोर बसण्याची, हरवलेला संवाद नव्याने सुरू करण्याची आणि त्या पवित्र रेशमी धाग्यामधील आदर, विश्वास आणि प्रेमाची वीण पुन्हा एकदा घट्ट करण्याची.
रक्षा केवळ भावाने बहिणीच करावी असे नाही बहिणी ने सुद्धा भावाची रक्षा करण्याकरिता मजबूत होणे काळानुसार गरजेचे आहे. राखी केवळ बहिणीने भावाला बांधणे ही परंपरा जरी असली तरी आज बहिणी बहिणींनी एकमेकाला राखी बांधावी.
लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – ८६६८४६६४३८
Author: इंजि. प्रदीप चौधरी
लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.
