भारताचा इतिहास हा केवळ राजे, महाराजे आणि युद्धांचा इतिहास नाही; तो ज्ञान, तत्त्वज्ञान, संस्कृती आणि स्त्रीशक्तीचाही गौरवशाली इतिहास आहे. आजच्या काळात स्त्रीशिक्षण आणि महिला सक्षमीकरणाबाबत मोठ्या प्रमाणावर चर्चा होत असताना, आपल्या वैदिक संस्कृतीत हजारो वर्षांपूर्वीच स्त्रियांना ज्ञानार्जन, तत्त्वचिंतन आणि शास्त्रार्थामध्ये महत्त्वाचे स्थान होते. मैत्रेयी आणि गार्गी या वैदिक काळातील दोन तेजस्वी विदुषी याचे उत्तम उदाहरण आहेत.
या विपरीत भारतीय समृद्ध इतिहासात स्त्री विषयी विरोधाभास विधानाचा उल्लेख मनुस्मृती आणि गोस्वामी तुलसीदास यांच्या चोपाई मध्ये आढळतो यावर अनेक समाजसुधारकांनी टीका केली आहे .
मनुस्मृतीतील स्त्रीविषयक विरोधाभास
वैदिक काळातील स्त्रियांच्या ज्ञानपरंपरेचा विचार करताना पुढील काळातील सामाजिक विचारांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. मनुस्मृतीमध्ये एका बाजूला स्त्रियांच्या सन्मानाचे महत्त्व सांगितले आहे—
“यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः”
अर्थात, ज्या ठिकाणी स्त्रियांचा सन्मान केला जातो, तेथे देवतांचा वास असतो.
मात्र, दुसऱ्या बाजूला स्त्रीच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा घालणारे एक प्रसिद्ध विधानही आढळते—
“न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति.”
तसेच, स्त्रीच्या आयुष्यात तिची जबाबदारी पिता, पती आणि पुत्र यांच्याकडे असल्याचे सांगणारे विधानही मनुस्मृतीत आढळते.
स्त्रीविषयक वादग्रस्त विचार : एक ऐतिहासिक संदर्भ
भारतीय साहित्यपरंपरेत स्त्रीच्या स्थानाविषयी गौरव करणारे तसेच आजच्या दृष्टीने वादग्रस्त वाटणारे विचार दोन्ही आढळतात. याचे एक प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे तुलसीदासांच्या रामचरितमानस, सुंदरकांडातील एक पंक्ती .
“ढोल गँवार शूद्र पशु नारी, सकल ताड़ना के अधिकारी।”
आधुनिक काळात ही मते स्त्री-स्वातंत्र्य आणि समानतेच्या दृष्टिकोनातून वादग्रस्त मानली जातात.आणि ह्या विचाराचा आम्ही निषेध करतो .
यामुळे भारतीय इतिहासात एक महत्त्वाचा विरोधाभास दिसून येतो—एका बाजूला गार्गी आणि मैत्रेयी यांसारख्या विदुषी, स्वतंत्र विचार करणाऱ्या स्त्रिया, तर दुसऱ्या बाजूला स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा घालणारी सामाजिक विचारधारा. ही विचारधारा आम्हाला अमान्य आहे.
वैदिक काळातील स्त्रीचे स्थान
वैदिक भारतात स्त्रीला केवळ कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळणारी व्यक्ती म्हणून पाहिले जात नव्हते. अनेक स्त्रियांना शिक्षण घेण्याचा, वेद आणि उपनिषदांचा अभ्यास करण्याचा तसेच तत्त्वज्ञानावर चर्चा करण्याचा अधिकार आणि संधी होती. विदुषी स्त्रिया ऋषी-मुनींसोबत शास्त्रार्थ करत असत.
मैत्रेयी : संपत्तीपेक्षा ज्ञानाला महत्त्व देणारी विदुषी
मैत्रेयी या महान ऋषी याज्ञवल्क्य यांच्या पत्नींपैकी एक होत्या. त्या अत्यंत बुद्धिमान, जिज्ञासू आणि तत्त्वज्ञानाची आवड असलेल्या विदुषी होत्या. त्यांना भौतिक संपत्तीपेक्षा आत्मज्ञान आणि सत्याचा शोध अधिक महत्त्वाचा वाटत होता.
त्यांचे जीवन आपल्याला शिकवते—
“खरे वैभव संपत्तीत नसून ज्ञान, विवेक आणि आत्मबोधात असते.”
गार्गी : निर्भय प्रश्न विचारणारी महान तत्त्वज्ञ
गार्गी वाचक्नवी या वैदिक काळातील अत्यंत विद्वान आणि निर्भय तत्त्वज्ञ होत्या. राजा जनक यांच्या विद्वत्सभेत त्यांनी महान तत्त्वज्ञ याज्ञवल्क्य यांच्यासोबत ब्रह्म आणि विश्वाच्या स्वरूपावर गंभीर शास्त्रार्थ केला.
गार्गींचे व्यक्तिमत्त्व आजच्या पिढीला शिकवते—
“प्रश्न विचारणे म्हणजे अज्ञानाचे लक्षण नव्हे, तर ज्ञानाच्या शोधाची सुरुवात आहे.”
निष्कर्ष –
मैत्रेयी आणि गार्गी यांचा इतिहास भारतीय स्त्रीशक्तीच्या बौद्धिक सामर्थ्याचे प्रतीक आहे. त्याचवेळी इतिहासातील विविध ग्रंथ आणि सामाजिक विचारांमध्ये स्त्रीच्या स्थानाबाबत मतभेद आणि विरोधाभासही दिसून येतात.
म्हणून इतिहासाकडे केवळ गौरवाच्या किंवा नकाराच्या दृष्टीने न पाहता, त्यातील ज्ञान, समानता आणि प्रगत विचार स्वीकारून अन्यायकारक विचारांचे चिकित्सक परीक्षण करणे, हीच खरी प्रगती आहे.
“जिथे स्त्रीला ज्ञानाचे, विचारस्वातंत्र्याचे आणि सन्मानाचे स्थान मिळते, तिथेच समाज आणि राष्ट्र खऱ्या अर्थाने समृद्ध होते.”
आपणही नवा भारत घडवू या!
इतिहास हा केवळ भूतकाळाच्या पानांमध्ये बंदिस्त नसतो; तो वर्तमानाला दिशा देतो आणि भविष्याची स्वप्ने पाहण्याचे बळ देतो. गार्गीच्या निर्भय प्रश्नांची जिज्ञासा, मैत्रेयीच्या ज्ञानलालसेची तळमळ आणि भारतीय विचारपरंपरेतील विवेकाची ज्योत आपण आपल्या अंतःकरणात जपली पाहिजे.
ज्या भारतभूमीने स्त्रीच्या बुद्धीला, विचारांना आणि ज्ञानाला कधी गार्गी-मैत्रेयीच्या रूपाने गौरविले, त्या भूमीत आज प्रत्येक मुलीला शिक्षण, स्वाभिमान, समान संधी आणि मुक्त विचारांचे आकाश मिळाले पाहिजे.
आपल्या इतिहासातील उज्ज्वल विचारांचा दीप हाती घेऊ या; कालबाह्य आणि अन्यायकारक रूढींच्या सावल्या मागे सोडू या. जात, लिंग, भाषा, धर्म आणि आर्थिक विषमता यांच्या भिंती ओलांडून ज्ञान, समानता, विज्ञान, संवेदना आणि मानवतेवर आधारलेला भारत उभारू या.
आजचा एक सुजाण विचार, एक शिक्षित मन आणि एक संवेदनशील कृती उद्याच्या भारताची पायाभरणी करू शकते.
म्हणून चला—इतिहासाचा अभिमान हृदयात, वर्तमानाची जाणीव मनात आणि भविष्याचे स्वप्न डोळ्यांत घेऊन आपणही नव्या भारताच्या निर्मितीचा संकल्प करू या!
“भूतकाळातून प्रेरणा घेऊ या, वर्तमानाला विवेकाची दिशा देऊ या आणि समानता–ज्ञान–मानवतेच्या प्रकाशात नवा भारत घडवू या!”
लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CLUB and NUTRI WORLD, नागपूर.
संपर्क – 8668466438
Author: इंजि. प्रदीप चौधरी
लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.
