काही पुस्तके माहिती देतात, काही पुस्तके विचार करायला भाग पाडतात आणि काही पुस्तके भविष्याची दिशा शोधण्याचा प्रयत्न करतात. तेजस्वी विजय बारब्दे यांचे “The Future Republic: What India Must Fix Before 2047” हे पुस्तक या तिसऱ्या प्रकारात मोडणारे आहे. स्वातंत्र्याच्या शताब्दी वर्षाच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या भारताने कोणत्या प्रश्नांकडे गांभीर्याने पाहिले पाहिजे, याचा व्यापक आणि बहुआयामी वेध घेण्याचा हा प्रामाणिक प्रयत्न आहे.
या पुस्तकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकाने २०४७ च्या भारताचा विचार केवळ अर्थव्यवस्था, निवडणुका किंवा राजकारणाच्या चौकटीत मर्यादित ठेवलेला नाही. लोकशाही, सार्वजनिक संवाद, नागरिकांचे मानसिक आरोग्य, स्थलांतर, पाणी, हवामान बदल, शिक्षण, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, रोजगार, स्थानिक स्वराज्य संस्था, संघराज्यवाद, संस्थात्मक विश्वास आणि सामाजिक एकात्मता अशा अनेक परस्परपूरक विषयांना एका वैचारिक सूत्रात बांधण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला आहे.
‘The Death of Public Conversation’, ‘The Politics of Attention’, ‘The Emotional Fatigue of a Nation’ ही प्रकरणे विशेष लक्षात राहतात. आजच्या डिजिटल युगात माहितीचा स्फोट झाला असला तरी संवादाचे अवमूल्यन कसे होत आहे, समाज अधिक प्रतिक्रियावादी आणि कमी संवादवादी कसा होत चालला आहे, याचे लेखकाने केलेले विश्लेषण विचार करायला भाग पाडते. या प्रकरणांमध्ये त्यांनी केवळ समस्यांचा उल्लेख न करता त्या मागील सामाजिक आणि मानसशास्त्रीय बदलांचाही मागोवा घेतला आहे.
दुसऱ्या भागातील ‘The Migration State’, ‘Cities That No Longer Breathe’, ‘The Water Wars Ahead’ आणि ‘The Silent Mental Health Crisis’ ही प्रकरणे भारताच्या विकासकथेची दुसरी बाजू दाखवतात. विकासाचा वेग जितका वाढतो, तितकी त्याची सामाजिक किंमतही वाढते, ही जाणीव लेखक सातत्याने करून देतात. विशेष म्हणजे त्यांनी धोरणात्मक हस्तक्षेपाची गरज अधोरेखित केली आहे.
तिसऱ्या भागात लेखक शासनव्यवस्थेकडे अधिक चिकित्सक नजरेने पाहतात. ‘The Collapse of Public Trust’, ‘The Crisis of Institutions’ आणि ‘Rebuilding State Capacity’ या प्रकरणांमध्ये कोणत्याही विशिष्ट सरकारवर भाष्य करण्याऐवजी संस्थात्मक गुणवत्तेचा प्रश्न उपस्थित केला आहे. लोकशाही केवळ निवडणुकांवर उभी राहत नाही; ती सक्षम संस्था, उत्तरदायी प्रशासन आणि विश्वासार्ह सार्वजनिक व्यवस्थेवर टिकून असते, हा पुस्तकाचा मूलभूत संदेश आहे.
पुस्तकाचा शेवटचा भाग मात्र सर्वाधिक आशावादी आहे. ‘The AI Republic’, ‘Reinventing Indian Education’, ‘The Future of Work’, ‘The Future of Small Town India’ आणि ‘The Future Republic’ या प्रकरणांमधून लेखकाने भविष्याचा केवळ वेध घेतलेला नाही, तर भारताच्या पुढील वाटचालीचा वैचारिक आराखडा मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. विशेषतः कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि शिक्षण यांच्यातील परस्परसंबंध मांडताना त्यांनी तंत्रज्ञानाला पर्याय नव्हे, तर मानवी क्षमतांचा विस्तार मानले आहे.
लेखकाच्या शैलीबद्दल विशेष उल्लेख करावा लागेल. विषय गंभीर असले तरी भाषा अनावश्यक बौद्धिक क्लिष्टतेत अडकत नाही. अभ्यासपूर्ण संदर्भ, संतुलित मांडणी आणि आशावादी दृष्टिकोन यामुळे पुस्तक सतत वाचत राहावेसे वाटते. लेखक कोणताही वैचारिक अजेंडा पुढे रेटताना दिसत नाहीत; उलट ते वाचकाला स्वतः विचार करण्यासाठी आवश्यक बौद्धिक अवकाश देतात. हीच या पुस्तकाची खरी ताकद आहे.
तथापि, वाचक म्हणून एक अपेक्षा नोंदवावीशी वाटते. काही प्रकरणांमध्ये मांडलेले विषय इतके व्यापक आहेत की त्यांवर स्वतंत्र पुस्तक होऊ शकेल. त्यामुळे काही ठिकाणी अधिक सविस्तर केस स्टडी, राज्यनिहाय तुलनात्मक विश्लेषण किंवा जागतिक अनुभवांचा अधिक विस्तार असता, तर मांडणी आणखी प्रभावी झाली असती. मात्र हा दोष नसून पुढील आवृत्तीत अधिक विस्ताराची संधी म्हणून त्याकडे पाहता येईल. केवळ नम्र निरीक्षण याकडे बघावे अशी विनंती आहे.
एक गोष्ट मात्र पुस्तक पूर्ण वाचल्यानंतर प्रकर्षाने जाणवते, हे पुस्तक भविष्य सांगण्याचा दावा करत नाही; ते भविष्य घडविण्यासाठी आवश्यक प्रश्न विचारण्याचे धैर्य दाखवते. भारताची ताकद आणि उणिवा या दोन्हींकडे समान प्रामाणिकपणे पाहण्याची लेखकाची वृत्ती संपूर्ण पुस्तकभर जाणवते.
आजच्या काळात टोकाच्या मतांनी भरलेल्या सार्वजनिक चर्चेमध्ये संतुलित, विवेकनिष्ठ आणि राष्ट्रहिताचा व्यापक विचार करणारे लेखन दुर्मिळ होत चालले आहे. त्या पार्श्वभूमीवर The Future Republic हे पुस्तक केवळ वाचण्यासाठी नाही, तर चर्चा, चिंतन आणि सार्वजनिक धोरणांच्या संदर्भग्रंथ म्हणूनही अभ्यासले जावे, असे वाटते.
एकूणच, तेजस्वी विजय बारब्दे यांचे The Future Republic हे पुस्तक २०४७ च्या भारताचे स्वप्न दाखवणारे नाही; तर त्या स्वप्नापर्यंत पोहोचण्यासाठी आजच कोणते प्रश्न सोडवले पाहिजेत, याचे गंभीर आत्मपरीक्षण घडवणारे पुस्तक आहे. विचारांच्या पातळीवर अस्वस्थ करणारे, आशेच्या पातळीवर प्रेरणा देणारे आणि राष्ट्रीय संवादाला नवी दिशा देणारे हे पुस्तक समकालीन भारतीय वैचारिक साहित्यात निश्चितच उल्लेखनीय ठरावे.
तेजस्वी बारब्दे यांच्या बुद्धिमत्तेचे आणि अभ्यासू वृत्तीचे कौतुक मला नेहमीच वाटत आले आहे. मात्र The Future Republic या पुस्तकाने त्यांची एक नवी ओळख घडवली आहे केवळ लेखक म्हणून नव्हे, तर भविष्याचा गंभीर विचार करणारा संशोधक, चिंतक आणि राष्ट्राच्या वाटचालीकडे व्यापक नजरेने पाहणारा वैचारिक अभ्यासक म्हणून. आजच्या तरुण पिढीत अशी बौद्धिक अस्वस्थता, अभ्यासाची सवय आणि विधायक दृष्टिकोन दुर्मीळ होत चालला आहे. त्या अर्थाने तेजस्वी यांचे हे पुस्तक केवळ वाचनीय नाही, तर विचार करायला भाग पाडणारे आहे. त्यांच्या लेखणीतून भविष्यातही अशाच दर्जेदार, राष्ट्रहिताला दिशा देणाऱ्या आणि वैचारिक चर्चेला समृद्ध करणाऱ्या साहित्यकृती जन्माला येत राहोत, हीच मनःपूर्वक शुभेच्छा!
(स्रोत – श्री. अजय धवणे, चंद्रपूर यांच्या संकल्पनेतून…)
Author: विवेक गंगाधरराव राऊत
मुख्य संपादक सा. रयत रक्षक, महाराष्ट्र. रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र.
