भारताला आज जगातील सर्वात तरुण देशांपैकी एक म्हणून पाहिलं जातं. तरुण लोकसंख्या ही भारताची सर्वात मोठी ताकद आहे, असं आपण अभिमानाने सांगतो. मात्र या ताकदीसमोर एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न उभा आहे. जर भविष्यात पारंपरिक नोकऱ्यांची संख्या कमी होत गेली, तर या मोठ्या तरुण लोकसंख्येचं काय होईल? हा प्रश्न केवळ बेरोजगारीचा नाही. तो अर्थव्यवस्थेचा, शिक्षणाचा, सामाजिक स्थैर्याचा आणि पुढच्या पिढीच्या मानसिकतेचा प्रश्न आहे. तंत्रज्ञान, ऑटोमेशन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि बदलत्या उद्योगरचनेमुळे जगभरात कामाचं स्वरूप बदलत आहे. काही नोकऱ्या नाहीशा होतील, काही नव्या नोकऱ्या निर्माण होतील, तर अनेक पारंपरिक कामांना नव्या कौशल्यांची गरज भासेल. त्यामुळे प्रश्न असा नाही की भविष्यात काम उरणार आहे की नाही. प्रश्न असा आहे की आजचा युवक त्या बदललेल्या कामाच्या जगासाठी तयार आहे का?
आर्थिक स्वावलंबन –
भारतातील मोठ्या प्रमाणावर युवक अजूनही स्थिर आणि नियमित नोकरीकडे सुरक्षित भविष्य म्हणून पाहतात. सरकारी नोकरीची तयारी करणारे लाखो युवक, खासगी क्षेत्रात चांगल्या पगाराच्या संधी शोधणारे पदवीधर, शहरांकडे स्थलांतर करणारे तरुण आणि परदेशात करिअर करण्याचं स्वप्न पाहणारी पिढी, या सगळ्यांच्या अपेक्षांच्या केंद्रस्थानी रोजगार आहे. कारण नोकरी म्हणजे केवळ महिन्याचा पगार नाही तर ती आर्थिक स्वावलंबनाची सुरुवात असते. घरातून बाहेर पडण्याची क्षमता, कुटुंबाला मदत करण्याची ताकद, घर घेण्याचं स्वप्न, विवाहाचा निर्णय, पालकांची जबाबदारी आणि स्वतःच्या भविष्यासाठी बचत या सगळ्यांचा पाया उत्पन्नावर असतो. त्यामुळे नोकऱ्या कमी होणं म्हणजे फक्त रोजगाराच्या संधी कमी होणं नाहीय. त्याचा परिणाम तरुणांच्या संपूर्ण जीवनचक्रावर होऊ शकतो.
नव्या कौशल्यांची मागणी –
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वाढत्या वापरामुळे या प्रश्नाला आणखी एक वेगळं स्वरूप आलं आहे. तंत्रज्ञानामुळे काही कामं अधिक वेगाने आणि कमी खर्चात होऊ शकतात. कार्यालयीन कामातील काही प्रक्रिया, ग्राहक सेवा, डेटा विश्लेषण, भाषांतर, कंटेंट निर्मिती, कोडिंगपासून ते उत्पादन क्षेत्रातील अनेक कामांपर्यंत तंत्रज्ञानाची भूमिका वाढत आहे. याचा अर्थ प्रत्येक नोकरी नाहीशी होईल असा नाही. उलट तंत्रज्ञानामुळे अनेक नवीन क्षेत्रं आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. पण त्या संधींसाठी आवश्यक असलेली कौशल्यं पारंपरिक शिक्षणातून मिळतीलच असं नाही. हीच खरी चिंता आहे. जर शिक्षण व्यवस्था जुन्या रोजगाराच्या स्वरूपासाठी युवकांना तयार करत राहिली आणि अर्थव्यवस्था नव्या कौशल्यांची मागणी करत राहिली, तर शिक्षित असूनही रोजगारासाठी तयार नसलेली एक मोठी पिढी निर्माण होऊ शकते.
रोजगाराचा प्रश्न –
यातून आणखी एक प्रश्न निर्माण होतो, प्रत्येक तरुण उद्योजक होऊ शकतो का? आज रोजगाराच्या चर्चेत “नोकरी मागणारे नव्हे, नोकरी देणारे बना” हा विचार अनेकदा मांडला जातो. उद्योजकता निश्चितच महत्त्वाची आहे. स्टार्टअप्स, छोटे उद्योग, डिजिटल व्यवसाय आणि स्वतंत्र व्यावसायिक क्षेत्र युवकांसाठी मोठ्या संधी निर्माण करू शकतात. पण प्रत्येक व्यक्ती उद्योजक होऊ शकत नाही आणि प्रत्येकाकडे व्यवसाय सुरू करण्यासाठी भांडवल, कौशल्य, जोखीम घेण्याची क्षमता किंवा योग्य बाजारपेठ उपलब्ध असेलच असं नाही. त्यामुळे नोकऱ्या कमी झाल्या तर प्रत्येकाने उद्योजक व्हावं, हा सोपा उपाय प्रत्यक्षात पुरेसा ठरणार नाही. अर्थव्यवस्थेला मोठ्या उद्योगांसोबतच लघु आणि मध्यम उद्योग, सेवा क्षेत्र, ग्रामीण उद्योग आणि नव्या प्रकारच्या रोजगारांची मोठी परिसंस्था उभी करावी लागेल. या प्रश्नाचा सर्वात गंभीर परिणाम ग्रामीण आणि लहान शहरांमधील युवकांवर होऊ शकतो. मोठ्या शहरांमध्ये नवीन उद्योग, तंत्रज्ञान आणि सेवा क्षेत्राच्या संधी निर्माण होतात. पण देशातील प्रत्येक तरुणाला मुंबई, दिल्ली, पुणे, बेंगळुरू किंवा हैदराबादमध्ये स्थलांतर करणं शक्य नाही. जर गावांमध्ये आणि छोट्या शहरांमध्ये गुणवत्तापूर्ण रोजगार निर्माण झाला नाही, तर युवकांचं स्थलांतर वाढत जाईल. यामुळे महानगरांवर लोकसंख्येचा ताण वाढेल, घरं महागतील, वाहतूक वाढेल आणि दुसरीकडे गावांमधील सक्रिय तरुण लोकसंख्या कमी होईल. त्यामुळे रोजगाराचा प्रश्न हा केवळ युवकांचा प्रश्न नाहीय. तो भारताच्या प्रादेशिक विकासाचा प्रश्नही आहे.
भूमिका –
नोकऱ्या कमी झाल्या तर युवकांच्या मानसिकतेवर होणारा परिणामही दुर्लक्षित करता येणार नाही. अनेक वर्षं शिक्षण घेऊन, परीक्षा देऊन, कौशल्यं आत्मसात करूनही जर स्थिर रोजगार मिळत नसेल, तर निराशा निर्माण होणं स्वाभाविक आहे. आर्थिक असुरक्षितता वाढली की विवाह, कुटुंबनिर्मिती, घर खरेदी आणि स्वतंत्र आयुष्य यांसारखे निर्णय पुढे ढकलले जातात. मोठ्या संख्येने तरुणांना दीर्घकाळ भविष्याबद्दल अनिश्चितता वाटत राहिली, तर त्याचा परिणाम समाजाच्या आत्मविश्वासावरही होतो. म्हणून रोजगार हा केवळ अर्थव्यवस्थेचा निर्देशांक नाही; तो सामाजिक स्थैर्याचा आधार आहे. यासाठी भारताने नोकऱ्यांची संख्या वाढवण्याबरोबरच कामाचं स्वरूप बदलत असल्याची वस्तुस्थिती स्वीकारली पाहिजे. भविष्यात प्रत्येक व्यक्तीला एकाच कंपनीत तीस वर्षांची नोकरी मिळेल, ही कल्पना कदाचित वास्तव राहणार नाही. त्याऐवजी सतत कौशल्यविकास, एकापेक्षा अधिक कौशल्यं, स्वतंत्र काम, डिजिटल रोजगार, स्थानिक उद्योग आणि सामाजिक सुरक्षा यांचं मिश्रण असलेली नवी रोजगारव्यवस्था निर्माण होऊ शकते. पण त्यासाठी शिक्षण व्यवस्था, उद्योग, सरकार आणि युवक या चौघांनाही आपली भूमिका बदलावी लागेल.
राष्ट्रीय गरज –
भारताकडे तरुण लोकसंख्येची ऐतिहासिक संधी आहे. पण तरुणांची संख्या स्वतःहून आर्थिक शक्तीत बदलत नाही. त्या तरुणांना शिक्षण, कौशल्य, काम आणि पुढे जाण्याची संधी मिळाली तरच लोकसंख्येचा लाभांश वास्तव बनेल. अन्यथा मोठी तरुण लोकसंख्या ही संधीऐवजी मोठं सामाजिक आव्हान ठरू शकते. म्हणून आज प्रश्न फक्त “किती नोकऱ्या निर्माण झाल्या?” एवढाच नसावा. कारण नोकऱ्यांचं स्वरूप बदलणं अपरिहार्य असेल, तर त्याला घाबरण्यापेक्षा त्यासाठी तयारी करणं आवश्यक आहे. आजच्या युवकाला केवळ नोकरी शोधणारा बनवण्याऐवजी बदलत्या अर्थव्यवस्थेत स्वतःची भूमिका निर्माण करू शकणारा बनवणं ही खरी राष्ट्रीय गरज आहे. शेवटी भारताचं भविष्य किती तरुण आहे यावर नाही, तर त्या तरुणांना भविष्य घडवण्यासाठी किती संधी उपलब्ध आहेत यावर ठरणार आहे.
Author: तेजस्वी बारब्दे पाटील
लेखिका अमरावती येथील रहिवासी असून सामाजिक व राजकीय कार्यकर्त्या तथा विश्लेषक आहेत. एक स्तंभलेखक म्हणून त्यांनी स्वतः ची नवीन ओडख निर्माण केली आहे.
