टोकाच्या निर्णयामागचे मौन : मुलं का हरवत आहेत आणि पालक कुठे कमी पडत आहेत.?

खालील लेखात या घटनेकडे केवळ “मुलांची चूक” किंवा “पालकांची चूक” म्हणून न पाहता कुटुंबव्यवस्था, बदलती जीवनशैली, पालक-मुलांतील संवाद, आर्थिक दबाव, एकटेपणा आणि मानसिक आरोग्य या सर्व अंगांनी पाहणे महत्त्वाचे आहे. अशा दुर्घटनेत नेमके दोषारोप करण्यापेक्षा समाजाने यातून काय शिकावे, हा केंद्रबिंदू ठेवला आहे.

एका दुर्दैवी घटनेच्या निमित्ताने समाजव्यवस्थेचे आत्मपरीक्षण
छत्रपती संभाजीनगरातील खवड्या डोंगरावर घडलेल्या एका दुर्दैवी घटनेने संपूर्ण महाराष्ट्राला हादरवून सोडले. एका नव-तरुणाने घेतलेल्या टोकाच्या निर्णयानंतर त्याला वाचवण्यासाठी गेलेले आई-वडीलही मृत्यूच्या दरीत कोसळले आणि एका क्षणात संपूर्ण कुटुंब उद्ध्वस्त झाले.
ही घटना केवळ एका कुटुंबाची शोकांतिका नाही. ती आपल्या संपूर्ण समाजव्यवस्थेसमोर अनेक यक्ष प्रश्न उभे करते.
आजची मुलं एवढ्या टोकाच्या विचारांपर्यंत का पोहोचत आहेत?

पालक आणि मुलांमधील संवाद कुठे हरवत आहे?

वडील-मुलांमधील दुरावा का वाढतो आहे?

आई-वडील आपल्या मुलांसाठी सर्वस्व देतात, मग मुलांना त्यांच्याशी मन मोकळे करणे कठीण का वाटते?

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपण प्रगती करत असताना माणूस म्हणून कुठे मागे पडत आहोत?

पैसा वाढला; पण संवाद कमी झाला

आजच्या काळात पालक आपल्या मुलांना चांगले शिक्षण, मोबाईल, वाहन, चांगले कपडे, क्लासेस, महागड्या सुविधा आणि सुखसोयी देण्यासाठी धडपडत आहेत. अनेक कुटुंबांमध्ये आई-वडील दोघेही नोकरी किंवा व्यवसायात व्यस्त आहेत.
घरात पैसा येतो, सुविधा वाढतात; पण अनेकदा एकमेकांसाठी वेळ कमी होतो.
वडील सकाळी कामावर जातात, आई नोकरी किंवा घरातील जबाबदाऱ्यांमध्ये व्यस्त असते. मुलं शाळा, कॉलेज, क्लासेस, मोबाईल आणि सोशल मीडियाच्या जगात स्वतःचे आयुष्य जगत असतात.
एकाच घरात चार माणसं राहतात; पण प्रत्येकाच्या मनात वेगवेगळे जग तयार झालेले असते.
पूर्वी घरात एकत्र जेवण व्हायचे. दिवसातील अनुभव सांगितले जायचे. आई-वडील मुलांच्या मित्रांपासून त्यांच्या अडचणीपर्यंत सगळे जाणून घेत असत. आज अनेक घरांमध्ये प्रश्न असतो—
“अभ्यास झाला का?”
“किती मार्क मिळाले?”
“क्लासला गेला का?”
“पैसे कशासाठी हवेत?”
पण फार कमी वेळा विचारले जाते—
“तू आनंदी आहेस ना?”
“काही त्रास आहे का?”
“मनात काही आहे का?”
“आमच्याशी मोकळेपणाने बोलू शकतोस ना?”
यातील हा फरक समजून घेण्याची वेळ आली आहे.
वडिलांचेही कुठे चुकते?
या प्रश्नाचे उत्तर देताना सर्व वडिलांना दोषी ठरवणे चुकीचे आहे. कारण बहुतांश वडील आपल्या कुटुंबासाठी आयुष्यभर कष्ट करतात. मुलांचे भविष्य चांगले व्हावे म्हणून स्वतःच्या इच्छा बाजूला ठेवतात.

पण काही वेळा कष्ट करणारा बाप ‘कमावणारा’ राहतो आणि ‘मुलाचा मित्र’ राहात नाही.
“मी तुझ्यासाठी एवढे करतो”, “माझ्या पैशावर जगतोस”, “तुला काय कमी आहे?” अशा वाक्यांमधून पालकांचा राग व्यक्त होतो; परंतु मुलाच्या मनातील प्रश्न त्यातून सुटत नाही.
मुलाला पैशापेक्षा कधी कधी ऐकून घेणारा कान हवा असतो.
मुलाने चूक केली तर त्याला ओरडण्याआधी त्याने ती चूक का केली हे समजून घेणे आवश्यक आहे. पालकांनी शिस्त लावू नये असे नाही. पण शिस्त आणि भीती यात फरक आहे.

वडिलांचा दरारा असावा; पण मुलाला वडिलांशी बोलताना भीती वाटू नये.
आई-वडील दोघेही बाहेर; मुलं मात्र आतून एकटी
आजच्या जीवनशैलीत हा प्रश्न गंभीर होत चालला आहे.
आई नोकरी करते, वडील नोकरी किंवा व्यवसाय करतात. मुलं सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत शाळा, कॉलेज, क्लासेस आणि मोबाईलच्या जगात असतात.
शारीरिकदृष्ट्या ते एकटे नसतात; पण भावनिकदृष्ट्या ते एकटे असू शकतात.
ही भावनिक एकाकीपणाची अवस्था अत्यंत धोकादायक असू शकते.
मुलाला अडचण आली की तो आई-वडिलांकडे जाण्याऐवजी मित्रांकडे, इंटरनेटवर किंवा सोशल मीडियाकडे वळतो आणि हो Quera तर फार फेमस होत आहे . तिथे त्याला योग्य मार्गदर्शन मिळेलच असे नाही.
म्हणूनच पालकांनी मुलांच्या मोबाईलवर लक्ष ठेवण्यापेक्षा प्रथम मुलांच्या मनावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.

मोबाईल शत्रू नाही; पण तो पर्यायही नाही
आज मोबाईल मुलांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग झाला आहे. मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडिया यांचा योग्य वापर शिक्षणासाठी उपयुक्त आहे. पण त्याचा अतिरेक मुलांना वास्तवापासून दूर नेऊ शकतो.
सोशल मीडियावर इतरांचे आनंदी जीवन पाहून स्वतःचे जीवन अपूर्ण वाटणे, मित्रांच्या तुलनेत स्वतःला कमी समजणे, ऑनलाइन गेमिंग, सततची तुलना, अभ्यासाचा ताण, परीक्षेची भीती किंवा नात्यांमधील समस्या या सगळ्या गोष्टी मुलांच्या मनावर परिणाम करू शकतात.
म्हणून मोबाईल काढून घेणे हा एकमेव उपाय नाही.
मुलाच्या हातातील मोबाईलपेक्षा त्याच्या मनातील विचार समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

प्रत्येक रागामागे बंड नसते; कधी कधी वेदना असतात
मुलं चिडचिड करू लागली, एकटी राहू लागली, पूर्वी आवडणाऱ्या गोष्टींमध्ये रस दाखवेनाशी झाली, सतत उदास राहिली, झोप किंवा खाण्यापिण्याच्या सवयी बदलल्या किंवा वारंवार “मला काही अर्थ वाटत नाही” अशा प्रकारचे बोलू लागली तर त्याकडे केवळ हट्ट किंवा नाटक म्हणून पाहू नये.
कधी कधी या बदलांमागे मनातील मोठा संघर्ष असतो.
मुलाने “माझं कोणी ऐकत नाही” असे म्हटले तर पालकांनी ते वाक्य दुर्लक्षित करू नये.
कारण अनेकदा मुलं मदतीची गरज थेट सांगत नाहीत; ती आपल्या वर्तनातून संकेत देतात.
‘यशस्वी मुलगा’ नव्हे, आधी ‘आनंदी मुलगा’ घडवा
आज पालकांच्या अपेक्षा प्रचंड वाढल्या आहेत.
“९० टक्क्यांपेक्षा कमी नको.”
“डॉक्टर, इंजिनिअर किंवा अधिकारीच व्हायचे.”
“अमुक मुलाला एवढे मार्क मिळाले.”
“तुझ्या मित्राने गाडी घेतली.”
अशा सततच्या तुलनेमुळे मुलाला स्वतःची किंमत केवळ गुण, नोकरी किंवा पैशांशी जोडलेली वाटू शकते.
मुलाला स्वप्न पाहू द्या. त्याला अपयशाचीही परवानगी द्या.
अपयश म्हणजे आयुष्याचा शेवट नाही, हे पालकांनी प्रथम स्वतःच्या वर्तनातून दाखवून द्यायला हवे.
समाजानेही आत्मपरीक्षण करण्याची गरज

पूर्वी मुलांच्या संगोपनात कुटुंबाबरोबरच आजी-आजोबा, काका-काकू, मामा-मामी, शेजारी आणि मित्रपरिवार यांची भूमिका मोठी होती.
आज संयुक्त कुटुंबव्यवस्था कमी झाली. शेजारधर्म कमी झाला. प्रत्येकजण आपल्या घरापुरता मर्यादित झाला.
आपण “माझं कुटुंब” या संकल्पनेत अडकत असताना “आपला समाज” ही भावना कमी होत आहे.
मुलांना फक्त चांगले शिक्षण देणे पुरेसे नाही; चांगले नाते, चांगले संस्कार आणि भावनिक आधार देणेही तितकेच आवश्यक आहे.

पालकांसाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या गोष्टी
दररोज काही वेळ मुलांसाठी राखून ठेवा.
मोबाईल बाजूला ठेवा आणि मुलांशी प्रत्यक्ष बोला.
त्यांचे बोलणे मध्येच तोडू नका.
त्यांच्या समस्येची तुलना स्वतःच्या बालपणाशी करू नका.
“आमच्या वेळी असे नव्हते” म्हणण्याऐवजी “तुला काय वाटते?” असे विचारा.
मुलाने चूक केली तर त्याला दोष देण्याआधी त्याचे म्हणणे ऐका.
मुलांच्या मित्रपरिवाराची माहिती ठेवा.
अभ्यासाबरोबर त्यांच्या भावनिक स्थितीकडेही लक्ष द्या.
आणि सर्वात महत्त्वाचे—
मुलाला हे जाणवू द्या की, जग काहीही म्हणो, पण माझे आई-वडील माझ्या पाठीशी आहेत.
वडिलांनी मुलांशी मैत्री करावी
वडील म्हणजे केवळ घर चालवणारा किंवा शिस्त लावणारा व्यक्ती नाही.
वडील म्हणजे मुलाच्या आयुष्यातील असा आधार असावा की, संकटात मुलाच्या मनात पहिला विचार यावा—
“मी बाबांशी बोलतो.”
ही भावना निर्माण करण्यासाठी वडिलांनी मुलांसोबत वेळ घालवला पाहिजे.
कधी त्याच्यासोबत चहा घ्या, कधी फिरायला जा, कधी त्याच्या आवडीचा विषय त्याच्याकडून ऐका.
मुलाला शिकवण्यापूर्वी त्याला समजून घ्या.

आईनेही केवळ काळजी करणारी नव्हे, तर विश्वासू मैत्रीण व्हावे
आई मुलाच्या मनाला सर्वात जवळची व्यक्ती असते. पण सततच्या काळजीपोटी कधी कधी तिचे प्रश्नही मुलाला दबावासारखे वाटू शकतात.
“कुठे होतास?”, “कोणाबरोबर होतास?”, “फोनवर कोणाशी बोलत होतास?” या प्रश्नांबरोबरच कधीतरी—
“आज तुझा दिवस कसा गेला?”
हा प्रश्नही विचारायला हवा.
आणि मुलांनीही एक गोष्ट लक्षात ठेवावी…
आई-वडील परिपूर्ण नसतात.
त्यांच्याकडून चुका होऊ शकतात. ते कधी रागावतील, कधी तुमचे म्हणणे समजून घेणार नाहीत, कधी तुमच्या अपेक्षेप्रमाणे वागणार नाहीत.
पण एखाद्या क्षणातील राग किंवा मतभेदामुळे आयुष्य संपवणे हा कोणत्याही समस्येचा उपाय नाही.
समस्या कितीही मोठी वाटत असली तरी ती कोणाशी तरी बोलून मांडता येते.
पालकांशी बोला. शिक्षकांशी बोला. विश्वासू मित्राशी बोला. नातेवाईकांशी बोला. गरज भासल्यास मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांची मदत घ्या.
मदत मागणे ही कमजोरी नाही; ती धैर्याची खूण आहे.
एका कुटुंबाच्या दुःखातून संपूर्ण समाजाने शिकावे
खवड्या डोंगरावरील घटना आपल्याला हादरवून सोडते. पण काही दिवसांनी आपण ती विसरलो तर या घटनेतून काहीच शिकले नाही, असेच म्हणावे लागेल.
प्रश्न फक्त एवढाच नाही की त्या मुलाने असे का केले?
प्रश्न हा आहे की—
त्याच्या मनात काय चालले होते हे आपल्याला वेळेवर का समजले नाही?
तो इतका अस्वस्थ असताना त्याला आधार देणारी संवादाची खिडकी कुठे बंद झाली?
आपल्या घरांमध्ये सुविधा वाढल्या, पण संवाद कमी का झाला?
पालक आणि मुलांमध्ये प्रेम आहे, मग विश्वास कमी का झाला?
शिक्षणाची स्पर्धा वाढली, पण जीवन समजून घेण्याचे शिक्षण कमी का झाले?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची जबाबदारी केवळ एका कुटुंबाची नाही; ती संपूर्ण समाजाची आहे.
शेवटी…
आपण मुलांसाठी घर बांधतो, पैसा कमावतो, शिक्षण देतो, भविष्याची तरतूद करतो.
पण मुलाला सर्वात जास्त गरज असते ती “तू एकटा नाहीस” या भावनेची.
घर मोठे असण्यापेक्षा घरात संवाद मोठा असावा.
बँक बॅलन्स मोठा असण्यापेक्षा विश्वासाचा साठा मोठा असावा.

मुलांचे मार्क मोठे असण्यापेक्षा त्यांचा आत्मविश्वास मोठा असावा.
आणि पालकांचा दरारा मोठा असण्यापेक्षा मुलांच्या मनात पालकांविषयी विश्वास मोठा असावा.
आज प्रत्येक आई-वडिलांनी आपल्या मुलाला एकदा जवळ घेऊन एवढेच विचारावे—
“काहीही झाले तरी तू माझ्याशी बोलू शकतोस. मी तुला आधी ऐकेन, नंतर बोलेन.”
कदाचित या एका वाक्याने एखाद्या मुलाच्या मनातील अंधार दूर होऊ शकतो.
कारण कधी कधी मुलाला मोठ्या समस्येचे उत्तर नको असते;
त्याला फक्त कोणीतरी त्याचे मनापासून ऐकणारे हवे असते.
आणि म्हणूनच आजच्या समाजासमोर सर्वात मोठे आव्हान आहे—
मुलांना फक्त जगण्यासाठी सक्षम बनवू नका; त्यांना आयुष्याशी जोडून ठेवा.
कारण प्रत्येक मुलाचे आयुष्य अमूल्य आहे आणि कोणतीही समस्या आयुष्यापेक्षा मोठी नसते.

आम्ही उभयता जरी नोकरी करीत असलो तरी आमच्या मुलीशी रोज संवाद साधतो. आम्ही जाणले आपणही जाणून घ्या आणि आनंदी जीवन जगा.

लेखक –
इंजि. प्रदीप चौधरी, नागपूर.
हेल्थ अँड लाइफ कोच
H24 FIT CIUB & NUTRI WORLD
संपर्क – ८६६८४६६४३८

Author: इंजि. प्रदीप चौधरी

लेखक नागपूर येथील रहिवासी असून अमरावती येथील कृषिदेव खत कारखान्यात कारखाना व्यवस्थापक म्हणून कार्यरत आहेत. पेशाने ते यांत्रिकी अभियंता आहे, त्याचबरोबर समाजातील आरोग्य आणि फिटनेस जनजागृतीसाठी ते हेल्थ अँड लाइफ कोच म्हणूनही कार्यरत असून समाजप्रबोधनाचे कार्य सक्रियपणे करतात. साहित्याची आवड असल्यामुळे ते सामाजिक, शैक्षणिक तसेच आरोग्य व जीवनशैली विषयक लेखन नियमितपणे करतात. त्यांनी सामाजिक, शैक्षणिक व साहित्यिक विषयांवर विपुल लेखन केले असून त्यांचे लेख सोशल मीडिया मध्ये सातत्याने प्रकाशित होतात. विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधनाचे कार्य प्रभावीपणे पार पाडत आहेत. आपल्या प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक लेखणीद्वारे ते सामाजिक, शैक्षणिक व धार्मिक विषयांवरील महत्त्वपूर्ण विचार जनतेसमोर मांडतात. आपले विचार सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून ते नेहमी प्रखरतेने मांडत असतात.