नवी दिल्ली – भारतातील प्रलंबित खटल्यांच्या वाढत्या ढिगाऱ्यासाठी केवळ न्यायाधीशांनाच जबाबदार धरता कामा नये. ते म्हणाले की न्याय वितरण प्रणालीतील विलंब अनेकदा वकील कसे युक्तिवाद करतात आणि खटले कसे हाताळतात यावर अवलंबून असते, असे सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश अहसानुद्दीन अमानुल्ला शनिवारी म्हणाले. ते आयसीएच्या 5 व्या आंतरराष्ट्रीय परिषदेत बोलत होते.
बार अँड बेंचच्या अहवालानुसार, सुप्रीम कोर्टाचे जस्टिस अहसानुद्दीन अमानुल्ला म्हणाले की दररोज शेकडो खटले न्यायाधीशांसमोर सूचीबद्ध केले जातात. कनिष्ठ न्यायालयाच्या स्तरावर कोणत्याही न्यायाधीशाकडे दररोज ४०० ते ५०० पेक्षा कमी खटले नसतात. उच्च न्यायालयात ही संख्या आणखी जास्त आहे. प्रलंबित खटले, न्यायाधीशांवरील दबाव याबद्दल बरेच काही बोलले जाते.
एक उदाहरण देताना जस्टिस अमानुल्ला यांनी स्पष्ट केले कि प्रलंबित खटले किंवा प्रलंबित खटल्यांच्या ढिगाऱ्याशी न्यायाधीशांचा काहीही संबंध नसतो. न्यायाधीशांना ठराविक वेळेसाठी काम करावे लागते. एखादा न्यायाधीश काम करत नाही याबद्दल काही तक्रारी आहेत का? असे खूप क्वचित घडते. त्यांनी स्पष्ट केले की न्यायाधीशांसमोर सादर केलेले सर्व युक्तिवाद ऐकणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे, जरी ते पुनरावृत्ती करणारे किंवा लांबलचक वाटत असले तरी. ते म्हणाले की लांबलचक बहस करणे आणि वारंवार तारखा मागणे यांसारख्या सवयींमुळे खटल्यांच्या निकालास विलंब होतो, त्यामुळे त्यात सुधारणा करणे आवश्यक आहे.
अमानुल्ला म्हणाले कि एक न्यायाधीश म्हणून, मी वकिलाला युक्तिवाद करण्यापासून थांबवू शकतो का? हो, मी थांबवू शकतो. मी त्याला सांगतो, ‘तुम्ही तुमचीच गोष्ट पुन्हा पुन्हा सांगू शकत नाही, तुम्ही वेळ वाया घालवत आहात. पण मी त्याला असेही सांगतो का कि तुमच्यात बुद्धीची कमतरता आहे, तुम्ही मूर्खपणाचा युक्तिवाद करत आहात?’ मला माहीत नाही. तो कदाचित काहीतरी अत्यंत समर्पक गोष्ट सांगू शकतो. मला त्याला ती मोकळीक द्यावी लागते, जेणेकरून तो न्यायालयासमोर त्याच्या पद्धतीने युक्तिवाद करू शकेल. यासाठी न्यायाधीश जबाबदार आहे का? याचे उत्तर बहुधा नाही असेच असेल.
त्यांनी पुढे असेही नमूद केले की न्यायाधीश आणि खटल्यांच्या निकालाचा दर यांच्यात फारसा संबंध नाही आणि त्यांनी यावर जोर दिला की सुनावणीचा कालावधी अनेकदा वकीलच ठरवतात. त्यांनी कायदेशीर व्यवसायात आत्मपरीक्षणाची गरज असल्याचे सांगितले, विशेषतः खटल्यांना विलंब होण्यास कारणीभूत ठरणाऱ्या प्रथांबाबत, जसे की लांबलचक युक्तिवाद आणि सुनावणी पुढे ढकलणे.
ते म्हणाले की कोणत्याही दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, न्यायालयाच्या पाच तासांच्या कामकाजाच्या वेळेत तुम्ही एखाद्या व्यक्तीकडून किती कामाची अपेक्षा करता यावर हे मूलतः अवलंबून असते. न्यायाधीश आणि खटले निकाली काढण्याच्या दरांमध्ये कोणताही थेट संबंध नाही. हे वकिलांवर आणि त्यांना किती वेळ युक्तिवाद करायचा आहे यावर अवलंबून असते. तुम्हाला आत्मपरीक्षण करावे लागेल. केवळ न्यायाधीशांना दोष देऊ नका.
त्यांनी न्यायाधीशांकडून बौद्धिक श्रेष्ठतेची अपेक्षा करण्याविरोधात सावधगिरीचा इशाराही दिला. जस्टिस अमानुल्ला म्हणाले कि एखादा न्यायाधीश हुशार आणि आपल्या क्षेत्रातील तज्ञ असेल अशी अपेक्षा कधीही करू नका, कारण तसे असेल तरच ते तुमचा मुद्दा ऐकू शकतील. अन्यथा ते ऐकणार नाहीत. ते निष्पक्ष आणि पारदर्शक असले पाहिजेत. त्यामुळे, न्यायाधीशासाठी प्रतिभा असणे आवश्यक नाही. जर ते आपल्या क्षेत्रात पूर्णपणे पारंगत असतील, तर ते वादाला कोणतीही जागा सोडणार नाहीत.
