महाराष्ट्राच्या आणि पर्यायाने भारताच्या सामाजिक इतिहासात सावित्रीमाई फुले हे नाव एका प्रखर सूर्यासारखे तळपत आहे. ज्या काळात स्त्रियांना घराचा उंबरठा ओलांडण्याची परवानगी नव्हती, त्या काळात सावित्रीमाईनी ज्ञानाची मशाल पेटवली.
महात्मा फुलेंचे कार्य आणि सावित्रीमाईची साथ
स्त्री शिक्षणाचा पाया रचण्याचे श्रेय महात्मा ज्योतिराव फुले यांना जाते. स्त्रियांच्या गुलामगिरीचे मुख्य कारण अविद्या आहे, हे ओळखून त्यांनी १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडेवाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. पण शाळा सुरू करणे सोपे होते, शिक्षिका मिळवणे कठीण. अशा वेळी ज्योतिरावांनी आपल्या पत्नीला, सावित्रीमाईना साक्षर केले. सावित्रीमाई केवळ पत्नी म्हणून नाही, तर एक निष्ठावान सहकारी म्हणून त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून उभ्या राहिल्या.
जातिव्यवस्थेविरुद्धचा लढा आणि ब्राम्हणशाहीला विरोध
सावित्रीमाईचा लढा केवळ अज्ञानाविरुद्ध नव्हता, तर तो त्या काळातील जड आणि कर्मठ ब्राम्हणशाही (Orthodox Brahminism) विरुद्ध होता. शिक्षणाचा अधिकार केवळ उच्चवर्णीयांपुरताच मर्यादित ठेवणाऱ्या व्यवस्थेला फुलेंनी आव्हान दिले. सावित्रीमाई जेव्हा शाळेत शिकवायला जायच्या, तेव्हा सनातनी लोक त्यांच्यावर शेण, दगड आणि चिखल फेकायचे.
या संघर्षात सावित्रीमाईची भूमिका स्पष्ट होती. माणुसकी नाकारणाऱ्या धर्मापेक्षा ज्ञानाचा मार्ग श्रेष्ठ आहे. त्यांनी या छळाला न डगमगता उत्तर दिले. त्यांनी अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या लोकांसाठी आपल्या घरचा पाण्याचा हौद रिकामा केला, जो त्या काळातील सामाजिक व्यवस्थेवर केलेला सर्वात मोठा प्रहार होता.
सत्यशोधक समाज आणि सामाजिक त्याग
१८७३ मध्ये स्थापन झालेल्या ‘सत्यशोधक समाज’ च्या माध्यमातून सावित्रीमाईनी समतेचा विचार रुजवला. ज्योतिरावांच्या निधनानंतर सत्यशोधक समाजाचे नेतृत्व त्यांनी अत्यंत खंबीरपणे सांभाळले. केशवपन थांबवण्यासाठी नाभिकांचा संप घडवून आणणे असो किंवा दुष्काळात लोकांसाठी अन्नछत्र चालवणे असो, सावित्रीमाईचा त्याग अतुलनीय होता. १८९७ च्या प्लेगच्या साथीत स्वतःच्या प्राणांची पर्वा न करता रुग्णांची सेवा करतानाच त्यांना वीरमरण आले.
सावित्रीमाईच्या लेखणीतील तेज
सावित्रीमाई केवळ शिक्षिका नव्हत्या, तर त्या एक प्रतिभावंत कवयित्री होत्या. त्यांच्या ‘काव्यफुले’ आणि ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ या संग्रहातून त्यांची वैचारिक स्पष्टता दिसून येते. त्यांनी शिक्षणाचे महत्त्व सांगताना लिहिले:
”विद्या ही धन आहे रे, श्रेष्ठ साऱ्या धनामधे |
तिचा साठा जयापाशी, तोचि ज्ञानी जगी ठरे ||”
तसेच, शूद्र-अतिशूद्रांना आणि स्त्रियांना जागृत करताना त्या म्हणतात:
”जा, जाऊन शिका, स्वावलंबी व्हा, काम करा |
ज्ञान गोळा करा, विद्या मिळवा |
शूद्रांना आणि अतिशूद्रांना मानवी हक्क मिळवून द्या ||”
निष्कर्ष –
आजची स्त्री वैमानिक बनली आहे, अंतराळात जात आहे, कॉर्पोरेट जग गाजवत आहे; या यशाच्या मुळाशी सावित्रीमाईनी अंगावर घेतलेले शेण आणि सोसलेले अपमान आहेत. “स्त्री शिकली की कुटुंब शिकते” हा विचार आज सर्वमान्य झाला असला तरी, सावित्रीमाईनी दाखवलेल्या वाटेवरून चालत समाजातील जातीभेद आणि विषमता पूर्णपणे नष्ट करणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
📝संपादकीय
