विधानसभा अध्यक्षपदाची उंची आपल्या चारित्र्याने वाढवणारा माणूस : शंकरराव जगताप

उपशीर्षक :- १४ व्या स्मृतिदिना निमित्ताने शंकरराव जगताप यांना अभिवादन…!

काही माणसे पदावर असतात; काही माणसे पदाला अर्थ देतात. काही जण विधानसभा अध्यक्षाच्या खुर्चीवर बसतात; पण काही जण आपल्या विचारांनी, संयमाने, अभ्यासाने, संसदीय शिस्तीने आणि लोकशाहीवरील निष्ठेने त्या खुर्चीची प्रतिष्ठाच वाढवतात. स्व. शंकरराव जगताप हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते.

महाराष्ट्राच्या विधानसभेच्या इतिहासात अनेक अध्यक्ष झाले. अनेकांनी सभागृहाचे कामकाज चालविले, निर्णय दिले आणि आपल्या राजकीय वाटचालीचा ठसा उमटविला. मात्र विधानसभेकडे केवळ सत्तेचे व्यासपीठ म्हणून नव्हे, तर समाज घडविणारे, सामाजिक विषमता कमी करणारे, सामान्य माणसाला अधिकार देणारे आणि लोकशाहीची मुळे अधिक घट्ट करणारे व्यासपीठ म्हणून पाहणाऱ्या अध्यक्षांमध्ये शंकरराव जगताप यांचे स्थान निश्चितच वेगळे आहे.

त्यांनी स्वतः लिहिलेल्या ‘विधानसभेच्या आठवणी’ या मनोगतातून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची हीच उंची प्रकर्षाने जाणवते. या आठवणी म्हणजे केवळ एका माजी विधानसभा अध्यक्षाने आपल्या कार्यकाळाकडे मागे वळून पाहिलेली नोंद नाही; तर महाराष्ट्राच्या लोकशाही प्रवासाचा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. प्रत्येक परिच्छेदामागे एक अभ्यासू लोकप्रतिनिधी, संसदीय परंपरांचा जाणकार आणि समाजाबद्दल संवेदनशील असलेले मन दिसते. म्हणूनच त्यांच्या शब्दांकडे आज पुन्हा नव्याने पाहण्याची गरज आहे

विधानसभा म्हणजे काय? याचे उत्तर देताना त्यांनी अत्यंत स्पष्ट शब्दांत लिहिले, “विधान मंडळ म्हणजे विधानसभा आणि विधान परिषद हे खऱ्या अर्थाने कायदे करणारे मंडळ आहे.”

आजच्या काळात ही साधी वाटणारी ओळही अंतर्मुख करणारी आहे. विधानसभा ही केवळ सत्तेची आकडेमोड करण्याची जागा नसून जनतेच्या आयुष्यात परिवर्तन घडविणारे कायदे करण्याचे सर्वोच्च व्यासपीठ आहे, ही जाणीव त्यांच्या संपूर्ण मनोगतातून जाणवते.

शेतकरी, कामगार, महिला, वंचित समाज, शिक्षण, सत्तेचे विकेंद्रीकरण आणि सामान्य माणसाच्या अधिकारांचा त्यांनी विशेष उल्लेख केला.

‘शेतकरी कर्ज निवारण कायदा’, ‘कूळ व शेतजमीन कायदा’, ‘कमाल जमीन धारणा कायदा’, ‘द्विभार्या प्रतिबंधक कायदा’, ‘हरिजन मंदिर प्रवेश कायदा’, ‘रोजगार हमी कायदा’, ‘जिल्हा परिषद व पंचायत समिती कायदा’, ‘नामांतराचा कायदा’, ‘माहितीच्या अधिकाराचा कायदा’अशा विविध कायद्यांचा उल्लेख त्यांच्या मनात कायदे मंडळाच्या सामाजिक जबाबदारीची जाणीव किती खोलवर होती, हे स्पष्ट करतो.

त्यांच्यासाठी विधानसभा म्हणजे सामान्य माणसाच्या आयुष्यात बदल घडविण्याचे साधन होते. म्हणूनच त्यांच्या विधानसभेच्या आठवणी आज वाचताना त्या केवळ इतिहास राहत नाहीत; त्या आजच्या लोकप्रतिनिधींना आपल्या जबाबदारीची जाणीव करून देणारा जिवंत दस्तऐवज बनतात.

गोंधळाच्या काळातही अध्यक्षपदाची प्रतिष्ठा जपली.
त्यांच्या अध्यक्षीय कार्यकाळातील ज्वारी खरेदी बंद करण्याचा प्रसंग त्यांच्या मनोगतात विशेष उल्लेखनीय आहे. शेतकऱ्यांचे नुकसान होत होते. सदस्य संतप्त होते. विरोधक आक्रमक झाले होते. सभागृहात गोंधळ झाला आणि काही सदस्य अध्यक्षांच्या आसनाजवळ आले. मात्र या प्रसंगाचे वर्णन करताना शंकरराव जगताप स्वतःचा गौरव करत नाहीत.

त्यांनी स्थगन प्रस्तावाला अनुमती नाकारली; परंतु त्याच विषयाला न्याय मिळावा म्हणून दुसरा संसदीय मार्गही सुचविला“अन्य मार्गाने हा विषय उपस्थित करा, लक्षवेधी सूचना द्या ती तातडीने स्वीकारतो.”

या एका भूमिकेत अध्यक्षपदाची खरी उंची दिसते. अध्यक्ष हा सत्ताधारी पक्षाचा प्रतिनिधी नसतो आणि विरोधकांचा विरोधकही नसतो. अध्यक्ष हा संपूर्ण सभागृहाचा असतो. सभागृहाच्या नियमांचे पालन करताना जनतेच्या प्रश्नांना न्याय देण्याचा मार्ग शोधणे, हीच अध्यक्षपदाची खरी कसोटी आहे. आजच्या गोंधळाच्या राजकारणात त्यांची ही भूमिका अधिकच अर्थपूर्ण वाटते.

हक्कभंगाच्या प्रश्नातही संसदीय प्रक्रियेचे भान. लेंटिन आयोगाच्या संदर्भातील हक्कभंगाच्या प्रकरणाचे वर्णन करतानाही त्यांची संसदीय भूमिका स्पष्ट होते. त्यांच्या निर्णयाशी कोणाचे मतभेद असू शकतात; मात्र सभागृहाच्या अधिकारांबद्दलची त्यांची जाणीव आणि संसदीय प्रक्रियेवरील त्यांचा विश्वास या प्रसंगातून दिसून येतो.

विशेष हक्क समितीचे प्रमुख म्हणून त्यांनी प्रलंबित हक्कभंग प्रकरणांची चौकशी करून निर्णय दिले. बाळासाहेब ठाकरे आणि सुभाष देसाई यांच्याविरुद्धच्या हक्कभंग प्रकरणात सात दिवसांच्या शिक्षेचा निर्णय देऊन अहवाल सभागृहापुढे मांडण्यात आला. पुढे तत्कालीन मुख्यमंत्री शरदचंद्र पवार यांनी ते प्रकरण फेरचौकशीसाठी विशेष हक्क समितीकडे पाठविण्याची दुरुस्ती सुचवून ती मान्य करून घेतली.

या संपूर्ण घटनाक्रमातून एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. लोकशाहीमध्ये निर्णय महत्त्वाचे असतात; पण निर्णय घेण्याची संसदीय प्रक्रिया त्याहून महत्त्वाची असते. ही प्रक्रिया जपणारा अध्यक्ष केवळ सभागृहाचे कामकाज चालवत नाही; तो सभागृहाला संसदीय संस्कारही देतो.

‘मी’ पेक्षा ‘आपण’ मोठे मानणारे व्यक्तिमत्त्व

शंकरराव जगतापांच्या मनोगतातील सर्वांत भावणारी गोष्ट म्हणजे त्यात ‘मी’ कमी आणि ‘आपण’ अधिक आहे. त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाची यादी मांडण्यापेक्षा आपल्या काळातील विविध विचारांच्या सदस्यांच्या योगदानाची आदराने नोंद केली.

हशू अडवाणी, जयवंतीबेन मेहता, एफ. एम. पिंटो, गुलाबराव पाटील, निहाल अहमद, पी. के. आण्णा पाटील, चिमणराव कदम, बबनराव पाचपुते, मदन बाफना, शरद रणपिसे, महादेव शिवणकर, नानाभाऊ एंबडवार, रायभान जाधव, गोपीनाथ मुंडे, भाई सावंत यांच्यासह एन. डी. पाटील, गणपतराव देशमुख, डी. बी. पाटील, दत्ता पाटील, मृणाल गोरे, राम नाईक, राम कापसे, श्रीकांत जिचकार, रामराव आदिक, प्रभा राव, दिलीप वळसे-पाटील, आर. आर. पाटील अशा अनेक सदस्यांचे त्यांनी विशेषत्वाने स्मरण केले.

विरोधक असोत किंवा सत्ताधारी, वेगळ्या विचारांचे असोत किंवा वेगळ्या पक्षांचे त्यांच्या आठवणींमध्ये प्रत्येकाच्या योगदानाचा सन्मान आहे. हीच त्यांच्या लोकशाही समजुतीची खरी ओळख आहे. मतभेद असू शकतात; पण माणुसकीचे नाते तुटता कामा नये. राजकीय संघर्ष असू शकतो; पण समाज तुटता कामा नये. हीच त्यांच्या संसदीय विचारांची अंतर्धारा होती.

समाज जोडण्याची लोकशाहीची भाषा

शंकरराव जगतापांच्या या मनोगताकडे केवळ विधानसभा अध्यक्षाच्या आठवणी म्हणून पाहणे म्हणजे त्यातील व्यापक अर्थ गमावणे होईल. त्यांनी ज्या कायद्यांचा उल्लेख केला, ज्या नेत्यांचे स्मरण केले, ज्या संसदीय संघर्षांचे वर्णन केले आणि ज्या पद्धतीने विरोधी मतांचा सन्मान केला, त्यामागे समाज जोडणारा व्यापक लोकशाही विचार होता.

सत्ता ही समाजाला विभागण्यासाठी नसते; सत्ता समाजातील विषमता कमी करण्यासाठी असते. विधानसभा ही पक्षीय संघर्षाचे व्यासपीठ असली तरी ती महाराष्ट्राच्या भवितव्याचा निर्णय घेणारी संस्था आहे. लोकप्रतिनिधी निवडणुकीत एकमेकांचे राजकीय विरोधक असू शकतात; परंतु जनतेच्या प्रश्नांवर त्यांनी एकमेकांचे सहकारी असले पाहिजे. आजच्या राजकीय वातावरणात शंकरराव जगतापांचे हे विचार अधिकच महत्त्वाचे वाटतात.

स्मारक दगडाचे नव्हे, विचारांचे असते

विधानसभेच्या सुवर्णमहोत्सवाच्या आठवणी सांगताना त्यांनी छत्रपती शिवरायांचा पूर्णाकृती पुतळा विधानमंडळाच्या आवारात उभारला गेल्याबद्दल शासनाचे आभार मानले. त्याच वेळी प्रत्येक मतदारसंघातील तालुक्यांच्या ठिकाणी विधानसभा सुवर्णमहोत्सव स्मृती सभागृह उभारण्याचे काम अद्याप बाकी असल्याची खंतही त्यांनी व्यक्त केली.

परंतु त्यांच्या स्वतःच्या लेखनाचे सर्वांत मोठे स्मारक दगडात उभे राहिलेले नाही. ते त्यांच्या विचारांमध्ये उभेआहे.
लोकशाहीवरील विश्वासाच्या रूपाने. १९७८, १९८०, १९८५, १९९० आणि १९९५ अशा पाच वेळा विधानसभेत निवडून आलेल्या शंकरराव जगतापांनी प्रदीर्घ राजकीय प्रवास अनुभवला. अध्यक्षपद भूषविले. संघर्ष पाहिले. गोंधळ पाहिला. सत्तेतील बदल पाहिले. विरोधकांची आक्रमकता पाहिली. पण या सर्व अनुभवांनंतरही त्यांच्या आठवणीत पदाचा अहंकार नाही; आहे तो महाराष्ट्राच्या विधानसभेवरील आणि लोकशाहीवरील विश्वास.

म्हणूनच त्यांच्या स्मरणदिनी त्यांच्या कार्याकडे केवळ श्रद्धेने पाहणे पुरेसे नाही. त्यांच्या विचारांकडे पाहण्याची गरज आहे. आजच्या महाराष्ट्राच्या विधानसभेत शंकरराव जगतापांसारखी संसदीय शिस्त, अभ्यास, संयम, संवादाची संस्कृती आणि समाज जोडण्याची भाषा आपण किती जपली आहे, हा प्रश्न प्रत्येक लोकप्रतिनिधीने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.

हा प्रश्न केवळ शंकरराव जगतापांना श्रद्धांजली देण्यासाठी नाही. हा प्रश्न आपल्या लोकशाहीच्या वर्तमानाचे आत्मपरीक्षण करण्यासाठी आहे. कारण त्यांचे शब्द त्यांच्या काळापुरते मर्यादित नाहीत. ते आजही महाराष्ट्राच्या लोकप्रतिनिधींना उद्देशून बोलत असल्यासारखे वाटतात. त्यांच्या शब्दांच्या मागे एका माजी विधानसभा अध्यक्षाची सही आहे; पण त्याहून मोठी गोष्ट म्हणजे त्यामागे एका लोकशाहीवादी मनाची साक्ष आहे.

शंकरराव जगताप आज आपल्यात नाहीत. पण त्यांच्या विधानसभेच्या आठवणी आहेत. त्यांच्या शब्दांमध्ये अजूनही सभागृह जिवंत आहे. त्यांच्या विचारांमध्ये अजूनही महाराष्ट्राची लोकशाही जिवंत आहे त्यांच्या भाषणातील प्रत्येक ओळ आज आपल्याला जणू हळूच सांगते.राजकारण करा; पण समाज तोडू नका.मतभेद ठेवा; पण माणसे गमावू नका.सत्ता मिळवा; पण लोकशाही हरवू नका.
विधानसभा चालवा; पण महाराष्ट्राच्या जनतेला विसरू नका.

असाही एक विधानसभा अध्यक्ष होता. ज्याने खुर्चीचा अधिकार उपभोगला नाही; तर त्या खुर्चीला लोकशाहीची जबाबदारी समजले. असाही एक विधानसभा अध्यक्ष होता.ज्याने पदाची प्रतिष्ठा आपल्या चारित्र्याने वाढवली, सभागृहाची उंची आपल्या संसदीय जाणिवेने जपली आणि राजकीय मतभेदांच्या पलीकडे समाज जोडण्याची भाषा महाराष्ट्राला दिली. म्हणूनच स्व. शंकरराव जगतापांचे स्मरण म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचे स्मरण नाही; ते महाराष्ट्राच्या एका समृद्ध संसदीय परंपरेचे स्मरण आहे. त्यांना विनम्र अभिवादन..!

टीप : हे सदरील मनोगत महाराष्ट्र विधानसभेचे तत्कालीन अध्यक्ष स्व. शंकरराव जगताप यांचे असून, त्यांनी महाराष्ट्र विधिमंडळाच्या पूर्ण महोत्सवी वर्षानिमित्त दिलेले भाषणाचा काही भाग आहे. दोन्ही सभागृहांतील सदस्यांना उद्देशून केलेले भाषण आहे.

लेखक –
ॲड. गोविंद दळवी
सामाजिक व राजकीय विश्लेषक, नांदेड.
संपर्क – ९८८१२८३८०२

Author: प्रा. गोविंद दळवी

लेखक मागील गेल्या 15 ते 20 वर्षापासून शिव, फुले, शाहू, आंबेडकर विचारधारेवर सामाजिक क्षेत्रामध्ये कार्य करतात. ते एक उत्कृष्ट लेखक, व्याख्याते व विद्रोही विचारवंत असून त्यांनी आपल्या लेखणीतून बरेचशे विषय समाजापर्यंत मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. विविध पुरोगामी संघटनेच्या माध्यमातून महापुरुषांच्या विचारांना समाजापर्यंत पोहोचवण्याचं काम ते नेहमी करत असतात. त्यांनी अनेक विषयांचा अभ्यास करून असंख्य पदवी प्राप्त केली आहे. सध्या ते वंचित बहुजन आघाडीच्या माध्यमातून महाराष्ट्रभर राजकीय दृष्टिकोनातून सामाजिक सेवेचा वसा चालवत आहेत. आपले प्रखर विचार व महापुरुषांचा वैचारिक वारसा समाजापर्यंत पोहोचवण्याचं कार्य ते सा. रयत रक्षक व रयत रक्षक न्यूज, महाराष्ट्र च्या माध्यमातून नेहमी करत असतात.