नवी दिल्ली – अमेरिका इस्रायल आणि इराण युद्धामुळे तेल पुरवठ्याबाबत महत्त्वपूर्ण खुलासा समोर आला आहे. माहितीच्या अधिकारात विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना, पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालयाने म्हटले आहे की भारताचा सामरिक कच्च्या तेलाचा साठा देशाची गरज केवळ अंदाजे साडे नऊ दिवसच भागवू शकतो. सरकारच्या या उत्तरावरून भारताचा तेलसाठा किती मर्यादित आहे हे स्पष्ट होते.
इंडिया टुडेने माहिती अधिकार कायद्यांतर्गत मागितलेली ही माहिती अशा वेळी समोर आली आहे, जेव्हा पश्चिम आशियातील वाढत्या संघर्षामुळे कच्च्या तेलाच्या किमतीत आधीच मोठी वाढ झाली आहे. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जाणाऱ्या मार्गांवर इराणने ठेवलेल्या निगराणीमुळे जागतिक तेल पुरवठा विस्कळीत झाला आहे. याच प्रदेशातून भारत आपल्या कच्च्या तेलाचा मोठा हिस्सा आयात करतो.
इराणमुळे अनेक तेल आणि वायू टँकर होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून यशस्वीपणे येत असले तरी, भारताची लोकसंख्या आणि गरजांच्या तुलनेत पुरवठा अत्यंत अपुरा आहे. यामुळेच भारताकडे १० दिवसांपेक्षा कमी सामरिक तेलसाठा आहे. भारत आपल्या एकूण कच्च्या तेलाच्या गरजेपैकी ८५ टक्क्यांपेक्षा जास्त तेल आयात करतो. त्यामुळे, जागतिक पुरवठ्यात व्यत्यय आल्यास, विशेषतः पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावामुळे, भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि सर्वसामान्यांच्या खिशावर थेट परिणाम होऊ शकतो. या संघर्षात होर्मुझची सामुद्रधुनी विशेष चिंतेचा विषय आहे, कारण त्यातून जगातील तेलाचा एक महत्त्वपूर्ण भाग वाहून नेला जातो. या मार्गात कोणताही अडथळा आल्यास पुरवठा साखळी विस्कळीत होऊ शकते आणि त्यामुळे किमतीत मोठी वाढ होऊ शकते.
आरटीआयच्या उत्तरात म्हटले आहे की, सामरिक पेट्रोलियम साठा या कार्यक्रमाला ७ जानेवारी २०२४ रोजी मंजुरी देण्यात आली. त्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी १६ जून २०२४ रोजी इंडियन स्ट्रॅटेजिक पेट्रोलियम रिझर्व्ह लिमिटेडची स्थापना करण्यात आली. सरकारी आकडेवारीनुसार, भारताकडे एकूण ५.३३ दशलक्ष मेट्रिक टन साठवण क्षमता आहे. मात्र २३ मार्च २०२६ रोजी राज्यसभेत सादर केलेल्या सरकारी आकडेवारीनुसार, या साठ्याचा पूर्ण वापर होत नाही. भारताकडे सध्या अंदाजे ३.३७२ दशलक्ष मेट्रिक टन कच्चे तेल आहे, जे एकूण साठवण क्षमतेच्या सुमारे ६४ टक्के आहे.
आरटीआय उत्तरात म्हटले आहे की भारताकडे सध्या तीन ठिकाणी एकूण ५.३३ दशलक्ष मेट्रिक टन (एमएमटी) एसपीआर साठवण क्षमता आहे. यामध्ये विशाखापट्टणम (१.३३ एमएमटी), मंगळूर (१.५ एमएमटी) आणि पाडूर ( २.५ एमएमटी) यांचा समावेश आहे. हे साठे २००५ मध्ये स्थापन झालेल्या इंडियन स्ट्रॅटेजिक पेट्रोलियम रिझर्व्ह लिमिटेडद्वारे चालवले जातात. २०२१ मध्ये, सरकारने एसपीआर नेटवर्कच्या विस्ताराला मंजुरी दिली, ज्यामध्ये ओडिशामधील चंडीखोल येथे ४ एमएमटी आणि कर्नाटकातील पाडूर येथे अतिरिक्त २.५ एमएमटी नवीन साठवणुकीचा प्रस्ताव आहे. मात्र हे प्रकल्प अद्याप कार्यान्वित झालेले नाहीत.
पश्चिम आशियातील सुरू असलेला संघर्ष आणि तेल प्रकल्पांवरील हल्ल्यांमुळे बाजारातील अस्थिरता आधीच वाढली आहे. कच्च्या तेलाच्या किमती झपाट्याने वाढत आहेत, ज्यामुळे भारतासारख्या आयातीवर अवलंबून असलेल्या देशांवर आणखी दबाव येत आहे. महत्त्वाचा प्रश्न हा आहे कीः दीर्घकाळ चालणारा पुरवठा खंडित झाल्यास भारताचे सध्याचे तेलसाठे पुरेसे आहेत का? सध्याची क्षमता पूर्णपणे का वापरली जात नाही? आणि विस्तार योजना कधी पूर्ण होतील?
